Ndikimi i krasitjeve mbi pemët.

 

Gjate krasitjes ndërhyjmë në pemë duke shkurtuar dhe/ose rralluar degëzat e tyre. Shkurtimi i degëzave dhe lastarëve, konsiston ne prerjen e degëzës apo lastarit deri 1/3 – 2/3  gjatësisë së tyre, apo me pak deri ne heqjen vetëm te majës. Pra, praktikisht  kemi të bëjmë me prerje te rënda, te mesme dhe të lehta të degëzave të bimëve. Rrallimet, nga ana tjetër,  konsistojnë ne largimin e plotë të një pjese te lastarëve dhe te degëzave, deri ne bazën e tyre, ndërkohë që lihen të pacenuar lastarët e tjerë.

Reagimi i pemës ndaj prerjeve te ndryshme është i ndryshëm dhe aplikimi i mënyrave të ndryshme të prerjeve behet ne raste dhe për qëllime te ndryshme.

Reagimi i pemëve ndaj shkurtimeve.

 

Reagimet më të zakonshme të pemëve ndaj shkurtimeve të degëzave përfshijnë;

  1. Rritje të fuqishme të lastarëve qe janë poshtë vendit te prere. Për pasojë, pema mbushet me lastarë drunore dhe kurora e saj dendësohet.
  2. Dobësim i përgjithshëm i pemës qe çon deri ne xhuxhëzim, kur prerjet e rënda  përsëriten për disa vjet rresht. Kjo vjen për arsye se duke hequr  pjese te degëzës dhe sidomos pjesën e majës se saj, largojmë një pjese te kurorës dhe pikërisht atë që është më për tu rritur bujshëm. Ne këtë mënyrë kemi zvogëluar sipërfaqen gjethore te pemës, kemi pakësuar furnizimin e kurorës dhe te sistemit rrënjor me produkte te fotosintezës,  duke ndikuar ne dobësimin e tyre si dhe te gjithë pemës.
  3. Vonim të hyrjes së pemës në prodhim. Siç u tha edhe me lart, shkurtimet e  rënda të lastarëve  drunore japin vitin tjetër, sërish lastarë drunorë, më të shumtë në numër dhe më të dendur, duke vështirësuar ajrimin e pemës dhe diferencimin e degëzave prodhuese.

 

Reagimi i pemëve ndaj rrallimeve. 

 

Rrallimet konsistojnë në largimin tërësor të degëzave që nga baza e tyre, në rast se  ato shihen si të panevojshme (janë te dendura, kryqëzohen, dalin në pozicione të pa dëshiruara, etj)

Reagimet e pemës ndaj rrallimeve përfshijnë:

  1. Diferencimin e degëzave te pakrasitura ne degëza frutore dhe si pasoje futja e pemës më shpejt ne prodhim.
  2. Rrallimin e pemës, dhe si pasoje ajrimin dhe ndriçimin më te mire edhe te pjesëve të brendshme të kurorës, duke kontribuar në këtë mënyrë në rritjen e prodhimit dhe cilësisë.
  3. Kurorë  më të madhe të pemës, krahasuar me rastet e aplikimit të shkurtimeve dhe largim të prodhimit drejt majave dhe skajeve të degëve.
  4. Prishje të ekuilibrit midis rritjes dhe  frutifikimit dhe nëse kjo bëhet për disa vjet e çon  pemën në mbingarkese me elemente prodhues.  Kjo shkakton dobësimin gradual të  degëve dhe tharjen e tyre, duke e bërë më pas të domosdoshme nevojën e provokimit te elementëve vegjetativë.

 

Bazuar në ligjësitë e mësipërme  mund të dalim në këto përfundime praktike:  

  1. Krasitjet e rënda të pemëve në moshe të re vonojnë futjen e tyre në prodhim, ndërsa ne pemët e fuqishme, që fillojnë te prodhojnë, fuqizon vegjetacionin në dëm të frutifikimit. Tek pemët e dobëta krasitja e rëndë nxit vegjetacionin, gjë që është e nevojshme për zëvendësimin e organeve prodhuese, të thara, apo të vjetruara.

 

  1. Krasitja e lehte e pemëve te reja shpejton futjen e tyre ne prodhim dhe është e nevojshme për te arritur ne kohe ekuilibrin fiziologjik në pemë. Tek pemët në prodhim dhe te fuqishme favorizon prodhimin, ndërsa tek pemët në prodhim dhe të dobësuara, ul prodhimin dhe çon në dobësimin e mëtejshëm të pemës.  

 

Si përfundim:

Krasitjet e rënda përdoren ne raste  të domosdoshme për formimin e kurorës, për ekuilibrimin e sistemit rrënjor me atë mbitokësor, ne mbjelljet e fidanëve, ne riciklimin e vegjetacionit te pemëve apo degëve te dobësuara nga krasitjet e lehta te vazhdueshme dhe  rastet e një prodhimi dhe rritje normale për te ekuilibruar rritjen dhe frutifikimin në pemë.

Krasitjet e lehta aplikohen ne pemët e reja për të shpejtuar futjen e tyre në prodhim pasi është formuar skeleti i tyre, si dhe ne pemët e fuqishme ne prodhim, për te nxitur transformimin e degëzave drunore ne frutore.

Për të gjitha arsyet e mësipërme konkluzioni përfundimtar është se gjate forma më e mirë e krasitjes është  ajo që kombinon rrallimet dhe shkurtimet.

Mënyra dhe organet e frutifikimit në pemët frutore farore.

Para se te filloje te krasite, përveç njohurive për ligjësitë e përgjithshme të krasitjes, krasitësi  duhet te dalloje mire;

  • cilat janë degëzat qe prodhojnë  dhe cilat janë ato qe nuk prodhojnë,
  • si formohen degëzat prodhuese dhe ku ndodhen sythat vegjetative dhe frutore ne degëz,
  • cilat degëza duhet larguar,
  • cilat dhe sa duhen  shkurtuar,
  • cilat degëza duhet te ripërtërihen dhe cilat duhen ruajtur pa u prekur.

 

 

Degëzat vegjetative tek faroret.

 

Tek  faroret  degëzat vegjetative kane ne maje dhe anash sytha vegjetative. Sipas vendit ku dalin, dallojmë degëzat drunore dhe thithakët. Në disa specie si tek gorrica apo dardhat ne moshe te re, te ardhura nga farat,  dallojmë dhe degëzat ne formë gjembi .

Degëzat drunore.  Janë te gjata 40-60cm, ne gjatësi te tyre dhe ne maje kane sytha vegjetative, nga te cilat vitin tjetër mund te formohen degëza drunore, te shkurtra apo te holla, sipas masës se prerjes dhe pozicionit qe kane (horizontal, oblik apo vertikal). Përdoren  për formimin e degëve skeletore ne krasitjen formuese, apo për te ripërtërirë degëzat prodhuese.  Sipas rastit, lihen pa u prekur, shkurtohen ose largohen.

 

Degez drunore.

Thithakët, janë degëza shume te fuqishme qe dalin mbi degët shume vjeçare, nga sythat e fjetur, kur pema është krasitur rende, është dëmtuar, është plakur apo është plehëruar me doza  te larta azoti. Zakonisht largohen gjate krasitjes (me mire është te largohen gjate krasitjes verore), por mund të lihen, kur duhen për te formuar dege skeletore.

 

 

Degëzat prodhuese tek faroret.

 

Degëzat e shkurtra, kane gjatësi 1-5cm, përfundojnë me një syth te përzier i cili kur çel jep një lastar te shkurtër me një lulese me 5-7 lule  ne maje dhe anash me gjethe, ne sqetull të të cilave formohen 1-4 sytha, që nga ana e tyre formojnë si rregull sërish degëza te shkurtra. Fillimisht formohen mbi degëzat drunore. Ne vitin e pare mund te jene vegjetative, ndërsa vitin e dyte përfundojnë ne frutore. Ne kushte te mira kultivimi, dhe sidomos, kur ndihmohen me plehërim, ujitje dhe këputje majash para diferencimit te sythave (Maj –Qershor), kane me tepër mundësi te transferohen që në vitin e pare ne degëza prodhuese. Jetojne  3-10 vjet. Këto degëza nuk preken gjatë krasitjes.

 

Degez e shkurter me syth frutor ne maje.

Degëzat torbeste.  Degëza e shkurtër, pasi ka dhënë frutin, formon ne maje një rrafsh te vogël nekrotik (të tharë) dhe fryhet anash ne forme torbe. Degëza të tilla quhen “torbeste”. Sythat qe gjenden anash një degëze të tillë, zakonisht transformohen ne degëza të shkurtra, te cilat përsëritin ciklin, duke formuar një degëz komplekse (te shkurtra dhe torbeste). Ne rastet kur pema është krasitur rëndë ose ka furnizim te mire me ujë dhe lende ushqyese, nga sythat anësore te degës torbeste mund te dalin edhe degëza te holla apo drunore. Degëzat torbeste jetojnë deri ne 20 vjet. Gjate krasitjes prodhuese ripërtërihen mbi drurin 4 vjeçar.

1. Degez torbeste shumevjecare, 2. Degez torbeste qe ka formuar nje degez te shkurter dhe nje te holle, 3. Degez torbeste qe formuar vetem nje degez te holle

Zhvillimi i deges se shkurter nga vegjetative ne frutore dhe pastaj ne torbeste.

Degëzat e holla. Janë te gjata 10-`20cm. Ne maje kane syth frutor, ndërsa anash sytha vegjetativë. Janë karakteristike  e mollëve qe futen shpejt ne prodhim, Belflor, Golden,  etj.

Degez e holle me syth frutor ne maje.

Degëzat e përziera. Kane gjatësi 20-40 cm. Në maje dhe ne të gjithë gjatësinë e tyre kanë sytha frutorë. Degëza të tilla janë gjithashtu karakteristike e kultivarëve Golden, Beliflor, Renete, etj. Tek këto degëza sythat anësorë te degëzave drunore, zhvillohen  ne sytha frutore që ne vegjetacionin e pare, kurse vitin e dyte japin lule.

Dominimi i majës së rritjes (polariteti).

 

Në  aftësinë e sythave për te çelur dhe ne fuqinë e rritjes  se lastarëve te dale prej tyre  veçoritë morfogjenetike te bimës luajnë një rol të rëndësishëm.  Ky ndikim shprehet në ligjësinë e dominimit te sythit te majës apo siç quhet ndryshe polaritetin. Sipas këtij ligji sythi i majës ne një degëz ka aftësinë te çelë i pari dhe te ushtroje efekt pengues ndaj sythave te mëposhtëm, duke penguar çeljen e tyre. Tek molla, dardha, kumbulla e peme te tjera ky efekt është shume i fuqishëm dhe pengon çeljen e sythave ne gjatësi te lastarit gjate rritjes vegjetative, me përjashtim te rasteve kur behet këputja e majës, para se sythat anësorë te kenë rene ne qetësi biologjike. Tek pjeshka dhe kajsia efekti pengues i sythit te majës është me i dobët, duke lejuar formimin e degëzave te parakohshme. Në një degëz te vitit te dyte lastarët e majës dhe ata  qe ndodhen afër tyre  kane rritje më të fuqishme se ata qe ndodhen pranë bazës, tek te cilët fuqia e rritjes vjen duke u zvogëluar. Kur sythat e bazës nuk çelin ata kthehen ne sytha te fjetur.  Po kështu, lastarët qe ndodhen ne pjesët e sipërme te kurorës kane tendence te rriten me fuqishëm se ata qe ndodhen  ne pjesët e mëposhtme. Midis dy lastarëve te te njëjtës lartësi, ai qe formon kënd me te ngushte me aksin vertikal ka tendence te rritet me fuqishëm  dhe te zhvishet me tepër në afërsi të bazës. 

Shfrytëzimi i ligjit te polaritetit ne krasitje.

Shkurtimi i degëve.   Dominimi i majës se rritjes shfrytëzohet ne krasitjen e pemëve për te parashikuar madhësinë e lastarëve, qe do te zhvillohen pas krasitjes ne varësi te shkalles se prerjes. Ne figurën  1,  duket se kur dy degëza drunore shkurtohen, nga ato vitin tjetër do te zhvillohen disa lastarë te fuqishëm duke dendësuar kurorën dhe vonuar hyrjen ne prodhim. Kjo ndodh sepse sythat e mëposhtëm janë çliruar nga veprimi pengues i majës, dhe japin lastarë te fuqishëm jo prodhues. Kur nuk behet shkurtimi, por vetëm heqja nga baza e një lastari atëherë lastari qe mbetet do te japë ne majë një lastar te fuqishëm dhe disa lastarë te dobët ne baze, qe kthehen ne frutore, duke shpejtuar ne këtë mënyrë hyrjen e degëzës ne prodhim. Ne figurën 1 paraqiten lastarë me rritje mesatare. Tek lastarët e fuqishëm  mos shkurtimi çon ne zhveshjen e përshpejtuar të degëve  drejt bazës. Ata japin ne maje lastarë te fuqishëm, me poshtë lastarë te dobët prodhues, ndërkohë që pranë bazës  sythat nuk çelin dhe lastari gradualisht zhvishet.

Fig.1. Ndikimi i shkurtimeve dhe rrallimeve ne fuqine e rritjes (1. shkurtim i lastareve, 2. rrallim i lastareve).

Ne figurën 2  duket se si ndikon masa e prerjes  ne fuqinë e lastarëve  te dale nga sythat e mbetur si dhe ne mundësinë e transformimit te tyre ne  sytha apo degëza prodhuese. Konkretisht;

  1. Paraqit shpërndarjen e rezervave ushqimore ne gjatësi te lastarit ne fund te qetësisë.
  2. Dege e pakrasitur, sythat  e bazës deri ne mes nuk kane çelur, lastarët e mësipërm janë te dobët dhe  prodhues, kursecne majë ka lastarë te fuqishëm.  Ne pjesën e çelur janë përqendruar 70% e rezervave  ushqyese.
  3. Lastari është shkurtuar ne 1 Janar duke hequr 1/3e gjatësisë. Nuk kane çelur 2-3 sythat e bazës. Ne pjesën e çelur janë përqendruar 80% e rezervave ushqyese.
  4. Lastari është shkurtuar duke hequr 2/3 e gjatësisë. Ne pjesën e çelur janë përqendruar  90%  e rezervave  ushqimore.

 

Fig.2. Ndikimi i mases se prerjes ne fuqine e lastarit.

Varësia e fuqisë së rritjes së lastarit nga koha e krasitjes.

Lëndët ushqyese, ne periudha te caktuara te qetësisë  relative kane shpërndarje te ndryshme ne gjatësi së lastarëve. Siç shihet ne figurën 3 lendet ushqyese nga Janari ne Prill vijnë duke u shtuar, nga baza ne majën e lastarit. Si pasoje edhe fuqia e rritjes se lastarit do te jete aq me e vogël sa me vone te behet krasitja dimërore, pa ndikuar ne veshjen e tij ne bazë.

Fig. 3. Ndikimi i kohes se krasitjes ne fuqine e rritjes (F1 - 10 Janar është larguar vetëm 10% e lëndëve rezervë, F2 -10 Shkurt është larguar 30% e lëndëve rezervë, F3 - 10 Mars është larguar 50% e lëndëve rezervë, F4 -10 Mars është larguar 70% e lëndëve rezervë).

Ndikimi i pozicionit të degëzës në fuqinë e lastarëve.

Në qoftë se degëza ka pozicion pothuaj vertikal, do të kemi rritje te fuqishme te lastarit qe del nga sythi i  majës dhe rritje me te dobët te lastarëve qe dalin pranë bazës. Këtë veçori e shfrytëzojmë ne krasitjen formuese për te formuar shpejt degët skeletore. Përkundrazi, në krasitjen prodhuese, duke prere sythin e majës ose duke e përkulur degëzën,  u japim me tepër fuqi dhe jete sythave te bazës, duke ruajtur ata qe janë prodhues dhe duke provokuar daljen e degëzave prodhuese nga degëzat drunore qe ndodhen pranë bazës (fig.4).

Ndikimi i pozicionit te lastarit ne fuqine e rritjes (E, E1,E2, E3 tregojnë se si duke e përkulur lastarin nga pozicioni vertikal ne oblik, horizontal dhe te varur shtohet përqendrimi i lendeve rezerve ne baze dhe si pasoje edhe masa e shpërthimit të sytheve. E4 tregon se ne kulmin e harkut te krijuar nga përkulja, gjendet rreth 70% e lëndëve rezervë dhe për pasojë, pikërisht atje formohen lastarëve të fuqishëm).

Ne rastin kur degëza ka pozicion oblik (45grade ) lastarët qe dalin deri ne 1/3 e gjatësisë së degëzës  janë te fuqishëm, poshtë tyre formohen degë prodhuese, ndërkohë që ne baze sythat nuk çelin. Kjo veçori shfrytëzohet për te formuar degët skeletore.  Ne krasitjet prodhuese ne pozicione te tilla, ne shume raste bëjmë vetëm rrallime dhe i leme degëzat qe te kthehen ne prodhuese.

Kur degëza ka pozicion horizontal, ne të gjithë gjatësinë e saj formohen lastarë pothuajse te barabartë, qe ne te shumtën e rasteve janë prodhues. Kjo veçori shfrytëzohet ne krasitjet e detyruara për ti detyruar pemët të hyjnë shpejt ne prodhim.

Kur degëza ka pozicion te përkulur kemi rritje te madhe te lastarëve te bazës. Kjo është karakteristike tek ulliri dhe agrumet, ku nga pesha e prodhimit dega përkulet dhe ne vendin e përkuljes dalin lastarë te fuqishëm. Lastarë te tille hiqen ne rastin kur degëza e  përkulur është e re dhe në prodhimtari aktive, ose lihen për  te zëvendësuar degëzën prodhuese.

Bazuar në ligjësitë e mësipërme behet rregullimi i fuqisë se rritjes se lastarëve për formimin e  degëve skeletore dhe përshpejtimin e futjes së pemëve në prodhim nëpërmjet krasitjes prodhuese.

Nder dy lastarë fqinj, ai qe ka pozicion me vertikal rritet  me fuqishëm. Për te ekuilibruar rritjen e tyre ne krijimin e degëve skeletore, lastarin që ka dalë me kënd me te vogël (me te fuqishmin) e shkurtojmë me tepër se tjetrin ose e përkulim, ndërkohë që lastarin me rritje më të dobët e drejtojmë. Gjate krasitjes verore ekuilibrojmë rritjen midis dy lastarëve duke bere këputjen e majës se lastarit më te fuqishëm.  Ky operacion vonon për  rreth 14 dite rritjen e lastarit te pincuar, duke ndihmuar rritjen e lastarit fqinj dhe njëkohësisht ndihmon në diferencimin lulor te sythave qe ndodhen me poshtë.

Rregullimi i fiqise se rritjes me ane te perkuljeve te lastareve.

 

Varësia e fuqisë së rritjes nga pozicioni i lastarit në kurore dhe në degë.

Lastarët qe ndodhen ne pjesët e sipërme të kurorës  ose të  degës, kane tendence te rriten me fuqishëm duke dobësuar pjesët e poshtme te kurorës apo lastarit. Kjo shfrytëzohet ne krasitjet formuese për te vendosur ekuilibër midis kateve te ndryshme te kurorës. Degët e rendit me te larte priten me tepër se ato të rendit të mëposhtëm. Ne këtë rast krasitjet nga maja e pemës drejt bazës vijnë duke u lehtësuar. Po kështu dhe nga maja e degës drejt bazës së saj. Ne krasitjen prodhuese duhet te kemi parasysh, qe sa me lart te ndodhet një degë në kurore, aq më tepër e ngarkojmë atë me degëza prodhuese. E kundërta ndodh me degëzat vegjetative gjate formimit te kurorës apo e vazhduesve te degëve skeletore. Ato te katit të mësipërm lihen më të shkurtra se ato te më poshtmet. Kur një degëz drunore duam te kthejmë në prodhuese dhe ajo nuk ndodhet ne afërsi te vazhduesit,  degëzat e mësipërme i leme më të gjata për ti  ngarkuar me me tepër sytha apo degëza prodhuese.

Pozicioni i sythit në kurore dhe fuqia e rritjes së lastarit që del prej tij.

Lastarët që dalin nga sythat e jashtëm të kurorës kane rritje më të fuqishme se ata qe zhvillohen nga sythat e brendshëm. Kjo veçori shfrytëzohet për te hapur kurorën nga brenda qe të dritëzohet më mire, si dhe për të shpejtuar formimin e kurorës.

Lastarët qe dalin nga pjesa e sipërme e degës zhvillohen me tepër se ata qe dalin nga pjesa e poshtme. Kjo vërehet ne krasitjet mbi dru shume vjeçar, ku ne disa raste shpërthejnë vetëm sythat e fjetur qe ndodhen ne pjesën e sipërme te degës (agrumet).  Një veçori e tillë mbahet  parasysh edhe ne krasitjet ripërtëritëse kur duam te parashikojmë vendin e daljes se degëve skeletore.

Kurorat e detyruara në pemët frutore farore.

 

Këto kurora quhen të detyruara, sepse drejtimi i degëve te para skeletore bëhet duke i drejtuar në mbështetës, ndryshe nga format e tjera  ku degët mbahen  të lira.

Midis formave të  detyruara veçohen kordonët që përdoren kryesisht tek hardhia, dhe palmetat që përdoren tek pemët frutore me rritje te dobët, ose të shartuara mbi nënshartesa të  dobëta (molla e shartuar mbi M9, dardha e shartuar mbi ftua, etj). Sipas mënyrës së krijimit dallojmë palmeta horizontale, te pjerrëta, ne forme U, ne forme Y, etj.

Formimi i palmetës horizontale.

Në sistemet e prodhimit për treg, kjo formë kultivimi konkurrohet nga kurorat e ulta (piramida e ulët dhe spindle bush) për arsye se kërkon shpenzime të konsiderueshme për mbështetje. Për këtë arsye kjo formë kurore përdoret kryesisht për të veshur dhe zbukuruar muret, në bordurat e rrugëve, ne ndarjen e parcelave, në anët e kanaleve,  etj.

Në dimrin e vitit të parë.       Fidanët priten në lartësinë 50cm (40cm trungu+3 sytha). Dy sythat në majë duhet të jene ne drejtim te kundërt për t’i dhëne mundësi daljes se lastarëve ne drejtim te rreshtave.

Operacionet ne vitin e pare.

Në verën e vitit të parë;         Nga lastarët e shpërthyer zgjidhem 3 prej tyre, njëri si vazhdues dhe dy të tjerët për degët skeletore të katit të parë . Dy degët e katit te parë duhet te jene ne drejtim te rreshtave. Në qoftë se nuk rastisin  dege te tilla, zgjidhen te tjera, te cilat me vone do te kenë mundësi te marrin drejtimin e preferuar. Dy lastarët e zgjedhur për katin e pare  është mire te përkulen duke u dhënë  një kënd 45 grade.  Gjate verës, këndi mund te zvogëlohet në qoftë se  ndonjëra nga degët ka rritje te dobët,  Në qoftë se del ndonjë lastar tjetër i fuqishëm, ai hiqet ose pincohet ne tre gjethe. Lastarët e dobët nuk preken (fig24)

Në dimrin e vitit të dytë.       Behet  përkulja e degëve te katit te pare mbi tel, deri sa te  marrin drejtim horizontal.  Gjate përkuljes nuk duhet te  formohet hark ne vendin e daljes se degëve. Trupi pritet ne lartësinë  50cm mbi degëzimin. Qëllimi është te formohen përsëri tre dege, dy për katin e dyte dhe natyrisht vazhduesi. Krasiten dy degët e katit te pare me syth nga poshtë, duke lënë 2/3 e gjatësisë se tyre dhe  lastarët e tjerë qe  mund te kenë dale ne trup ne 3 sytha.

Operacionet ne dimrin e vitit te dyte.

Në verën e vitit të dytë.         Ne muajin Qershor, ne lartësinë 40 cm zgjidhen përsëri tre dege prej të cilave ajo që gjendet më lart do të shërbejë vazhduesi, kurse te tjerat si degë të katit të dytë.  Vazhduesi drejtohet, ndërsa dy degët, qe do te formojnë katin e dyte përkulen ne 45 grade. Gjatë vegjetacionit ndërhyhet për të korrigjuar fuqinë e rritjes së tyre me ane te përkuljeve dhe drejtimeve. Lastarët qe dalin ne pjesën e sipërme te degëve te katit hiqen, ndërsa anësoret dhe ato qe dalin mbi trup priten me tre gjethe.

Operacionet ne veren e vitit te dyte.

 Në dimrin e vitit të tretë.       Bëhet përkulja e katit te dyte, njësoj si në katin e parë. Krasiten degët e katit te dyte duke lënë 2/ 3  e gjatësisë. Priten vazhduesit  e degëve te katit te pare duke hequr 1/3 e tyre

E njëjta procedure ndiqet edhe për formimin e kateve te mësipërm. Formohen 3-5 kate , ne varësi te nënshartesës, species dhe pjellorisë se tokës. Kur degët dhe trupi kane arritur përmasat e duhura, ne muajin Maj, bëhet heqja e vazhdueseve te degëve kryesore dhe te trupit  nga baza. Në këtë kohë në degët anësore fillon aplikimi i  krasitjeve prodhuese.

Pamja perfundimtare e palmetes horizontale.

Palmeta e pjerrët formohet me te njëjtën mënyrë, me përjashtim të faktit se në këtë rast  degëve skeletore u jepet drejtimi i pjerrët, zakonisht në një kënd 45gradë.

Formimi i kurorës kupore.

 

Formimi i kurorës mund te filloje qe ne fidanishte dhe te vazhdoje ne pemëtoren e përhershme. Procedura e formimit te kurorës kupore tek molla është si vijon:

Vitin  e pare, gjate dimrit, në qoftë se fidani nuk ka degëzime numërojmë  4-5 sythe    mbi lartësinë e formimit te kurorës (zakonisht  60-90 cm) dhe bëjmë prerje te majës. Nqs  ne gjatësi te fidanit ka degëzime të tjera, ato i shkurtojmë me 2-3 sytha për te ndihmuar ne trashjen e trungut.

Gjatë vegjetacionit të vitit të parë (Maj -Qershor) zgjedhim 3 ose 4 lastarë qe te kenë shpërndarje te barabarte me aksin dhe te tjerat i përkulim ose i presim ne 3 gjethe, qe t’i japim mundësi më të madhe rritje  lastarëve te caktuar për dege skeletore. Në qoftë se ka ndonjë degëzim, qe ndodhet mbi lastarët e caktuara për dege skeletore hiqet që nga baza. Punohet për te ekuilibruar rritjen e këtyre lastarëve, me ane te përkuljeve apo drejtimit te tyre.

Disa autore rekomandojnë  lënien mbi 4-5 sythat e parashikuar për formimin e degëve skeletore  edhe te 3-4 sythave  te tjerë. Gjate vegjetacionit ( Maj-Qershor), hiqet pjesa mbi lartësinë e formimit te kurorës bashke me 3-4 degëzimet shtesë. Kjo  behet  qe te zgjedhim si dege skeletore, 3- 4 degët qe ndodhen poshtë tyre, për arsye se degëzat qe dalin me poshtë formojnë kënd me te madh me aksin.  

Dimrin e vitit te dyte, tre degët  e lëna për dege skeletore, shkurtohen deri ne  gjatësinë 50 cm  me  syth nga jashtë, ndërsa degëzat e përkulura, hiqen nga baza. Në qoftë se  gjykohet se  trungu është i dobët disa nga këto degë lejohen të rriten, duke i shkurtuar me dy sytha mbi baze, që të ndihmojnë ne trashjen e trungut.

Verën e vitit të dytë,  mbi degët skeletore zgjidhen dy lastarë, njëri  qe del nga sythi i jashtëm, i lënë gjate krasitjes dimërore, që praktikisht do te jete vazhduesi dhe tjetri nën atë, me kënd rreth 30 grade me degën e pare skeletore (me vazhduesin), që praktikisht do te formoje degën e dyte skeletore (ose siç quhet ndryshe, dega  sekondare). Degët e dyta skeletore (degët sekondare) te zgjedhura mbi te parat, mundësisht duhet te jene ne te njëjtin drejtim. Lastarët e tjerë përkulen ose pincohen me 3-4 gjethe.

Operacionet per krijimin e kurores kupore ne vitin e pare dhe te dyte.

Dimrin e vitit të tretë, vazhduesin e degës se pare skeletore  e presim deri ne gjatësinë 60cm, për të formuar në këtë distance degën e dyte sekondare, anash dhe ne drejtim te kundërt me te me te paren.  Degën e pare sekondare, qe kemi zgjedhur ne vere, nqs nuk është e fuqishme dhe nuk konkurron degën e kryesore, nuk e shkurtojmë për ti dhënë mundësi te vishet me dege, që më pas do të formojnë degëzat prodhuese. Degët qe janë  përkulur ne vere, mund te rrallohen dhe te trajtohen si ne krasitjen prodhuese. Në varësi të pozicionit të tyre, brenda kurorës ato zakonisht hiqen, ndërsa kur janë të vendosura anash degëve skeletore lejohen të rriten për t’u kthyer në degë prodhuese. Në qoftë se nuk arrijmë te formojmë degën   sekondare këtë vit,  për arsye se pema mund te jete e dobët,  e shtyjmë këtë proces për vitin pasardhës.

 

Paraqitje skematike e menyres se formimit te degeve te dyta skeletore.

 

Ne verën e vitit te trete, ne largësinë 60 cm nga dega e pare sekondare leme degën e dyte sekondare, ne drejtim te kundërt me te paren. Lastarët qe dalin mbi degën e pare sekondare trajtohen si ne krasitjen prodhuese. Pra, degëzat drunore me gjatësi mesatare (25-40cm) i rrallojmë duke i lënë ne largësi 15-20 cm; degëzat e fuqishme, më të gjata se  40 cm, i heqim nqs janë ne vende te papërshtatshme, apo  shkurtohen ne 3 sytha kur ndodhen ne pozicion të përshtatshëm për formimin e degëzave te përhershme prodhuese. Degëzat e shkurtra dhe te holla nuk preken. Lastarët qe dalin ne gjatësinë midis degës se pare dhe te dyte sekondare përkulen ose priten me dy tre gjethe, qe te mos konkurrojnë degëzat e mësipërme dhe te ndërkohë të kthehen në degëza prodhuese.

Dimrin e vitit te katërt,  shkurtojmë vazhduesin e degës skeletore 60-80 cm larg degës se dyte sekondare. Këtë të fundit e shkurtojmë ose jo, duke patur parasysh qe ajo te jete rreth 20%-30% me shkurtër se vazhduesi i degës se pare skeletore dhe që dega e pare sekondare  te jete 20 %-30% me e gjate  se dega e dyta  sekondare.

Verën e vitit te katërt, krijojmë degën e trete sekondare dhe njësoj si në rastet e tjera, degëzat qe janë mbi degët e dyta skeletore (sekondare) trajtohen si  ne rastin e krasitjes prodhuese. Ndërkohë, degëzat që ndodhen mbi degën e pare skeletore, përkulen ose shkurtohen, për t’i hequr ne dimër ose për t’i lënë kur duam ti kthejmë ne prodhuese.

Paraqitje skematike e menyres se veshjes se degeve te para skeletore me te dege te dyta skeletore.

Dimrin e vitit te peste, shkurtohet vazhduesi i degës se pare skeletore deri sa te dominoje degën e trete sekondare, dega e trete sekondare pritet aq sa te jete 20-30% me shkurtër se e para, ndërsa degëzat e tjera trajtohen si ne krasitjen prodhuese. Pema ka arritur përmasat e parashikuara dhe pas këtij momenti, si rregull vazhdojmë me krasitjet prodhuese.  Vazhduesit e degëve skeletore mbahen ne te njëjtin nivel duke i shkurtuar ato gjithmonë mbi një degëz ose syth te jashtëm. Gjate formimit te degëve te dyta skeletore duhet te kemi parasysh qe  degët qe ndodhen me larg nga baza e degës se pare  skeletore shkurtohen me tepër se ato qe ndodhen me afër, ndërsa degëzat qe dalin mbi  to do te trajtohen sipas rregullave te krasitjes prodhuese  .

 

 

Formimi i kurorës kupore te përmirësuar.

Procedura e formimit të kurorave kupore të përmirësuara është e njëjtë me atë të kurorës kupore klasike, me dallimin që në këtë rast degët e para skeletore  nuk dalin nga sythat fqinj, por ne largësi 15-20 cm njëri nga tjetri. Prerja e fidanit ne dimrin e vitit te pare bëhet në lartësinë e trungut plus 6-7 sytha, qe te kemi mundësi te zgjedhim 3 dege skeletore nga sytha jo fqinj te vendosura ne mënyrë elikoidale, që formojnë midis tyre një kënd 120 grade.

Paraqitje skematike e menyres se formimit te formes kupore te permiresuar ne vitin e pare.

 

Paraqitje skematike e menyres se formimit te formes kupore e permiresuar ne vitin e trete.

Qëllimi dhe format e krasitjes.

Pemët frutore edhe pa krasitur, kur  arrijnë ekuilibrin e tyre fiziologjik, ekuilibër i cili çon ne formimin e organeve prodhuese, japin lule dhe fruta, pra prodhojnë. Ekuilibër fiziologjik do te thotë te ketë balancim midis lendeve te papërpunuara qe thith bima dhe karbohidrateve qe prodhon me ane te fotosintezës. Kjo varet nga numri i sythave dhe gjetheve qe ka pema. Kur pema ka pak sytha, ne moshe te re, ky ekuilibër është ne favor te lendeve te papërpunuara  dhe pema ne këtë rast ka vetëm rritje vegjetative .

Prodhimi pa krasitje  nuk ka interes ne pemëtoret për qëllime tregtare. Pemët e  pa krasitura meqenëse nuk kane kontroll mbi sasinë dhe shpërndarjen e elementeve prodhues dhe vegjetative, e zhvendosin prodhimin gjithmonë e më shumë drejt majave, për shkak te polaritetit,  dhe zhvishen  ne drejtim të bazës. Ato dobësohen gradualisht,  nuk prodhojnë rregullisht çdo vit, nuk prodhojnë me cilësinë e kërkuar dhe ne disa raste thahen para kohe.

Për këto arsye është e nevojshme krasitja, me ane te së cilës hiqen disa pjese te panevojshme te pemës, ndërkohë që të tjerat përshtaten për ti dhënë pemës formën e përshtatshme, me qëllim që të kemi nga njëra anë vegjetacion te kënaqshëm dhe nga ana tjetër prodhim te mire, te përvitshëm dhe cilësor. Me ane te krasitjes behet shpërndarje me uniforme  dhe e drejte e pikave te rritjes, ne te gjithë pemën. Praktikisht,  tentohet te shtohet numri i pikave te rritjes (sythave) kur ka furnizim te bollshëm me lende ushqyese dhe ujë, dhe përkundrazi, te pakësohen pikat e rritjes kur lendet ushqyese dhe uji janë në mungesë. Pra, krasitja bën ekonomizim me te mire te lendeve ushqyese te përpunuara dhe te papërpunuara, pa ndikuar në sasinë e tyre.

Llojet  e krasitjes.

Ne varësi te moshës se pemës dhe qëllimit për te cilin bëhen krasitjet klasifikohen si vijon:

Krasitja formuese.    Zbatohet ne periudhën e rinise ose te rritjes vegjetative të pemëve, dhe ka për qellim te drejtoje rritjen e pjesëve te ndryshme te pemës drejt formimit te kurorës së dëshiruar, te rivendosë ekuilibrin midis sistemit rrënjor dhe mbitokësor, qe është prishur gjate shkulje  se fidanëve, si dhe te shpejtoje futjen e pemëve ne prodhim, duke ndihmuar te arrihet sa me shpejt që është e mundur ekuilibri fiziologjik midis lendeve te papërpunuara te thithura nga rrënjët dhe produkteve te fotosintezës nga gjethet, me qëllim që të përshpejtojë formimin e degëzave prodhuese, luleve dhe frutave.  

Krasitja prodhuese. Kryhet pasi pema ka hyre ne prodhim. Ka për qellim te ruaje ekuilibrin fiziologjik te pemës dhe te pjesëve te ndryshme te saj, te zgjasë periudhën e prodhimtarisë, te ruajë formën qe i është dhënë pemës ne krasitjen formuese dhe te  siguroje ajrim dhe ndriçim te mire, duke hequr ne kohen dhe masën e duhur organet prodhuese dhe jo prodhuese te panevojshme.

Krasitja ripërtëritëse.  Konsiston ne krasitjen e  rëndë  te pemëve qe kane filluar te dobësohen, te thahen dhe te ulin prodhimin. Ne këtë rast hiqen degët skeletore te pemës, te cilat sipas masës se ripërtëritjes mund te jene degët e treta, te dyta, te para ose dhe krejt trungu mbi pjesën e shartuar.  Ripërtëritja e pemëve te vjetra është me e efektshme, kur ajo behet ne shume pika te pemës dhe me prerje te  lehta, se sa kur behet me prerje te renda dhe ne pak pika te kurorës.

Krasitja riformuese. Bëhet atëherë kur pema nuk është krasitur për shume kohe ose janë bërë gabime ne krasitjen formuese. Ne këtë rast bëhen prerje te renda për  te larguar degët qe japin çrregullime ne formën e kurorës. Për te mos pakësuar prodhimin, degët e papërshtatshme nuk hiqen brenda një viti, por gradualisht për një periudhë 2-3vjecare.