Tuta Absoluta (Gjethe minuesja e domates).

Tuta absoluta është një dëmtues i rrezikshëm me origjinë nga Amerika Jugore. Në Evropë, Tuta u zbulua për herë të parë në Spanjë në vitin 2006. Pas kësaj prania e tij është raportuar me shpejtësi në thuajse të gjitha vendet mesdhetare, duke u shndërruar praktikisht në një kërcënim serioz për prodhimin e domates. Ekzistenca e saj në Shqipëri pranohet që nga viti 2009. 

Ky dëmtues e ka “gjetur” Mesdheun si atdheun e tij të ri. Bima kryesore që prek është domatja, por ai mund të prekë edhe pataten, patëllxhanin, specin dhe barërat e këqija të familjes solanore. Insekti dëmton si në fushë të hapur ashtu edhe në mjedise të mbrojtura.

Insekti i rritur i Tuta absoluta.

Tuta absoluta është një dëmtues që mbahet me vështirësi në kontroll. Efektiviteti i preparateve kimike është i kufizuar për shkak të natyrës së dëmit që shkakton insekti si dhe për shkak të krijimit të  shpejtë të racave rezistente ndaj insekticideve, ndërkohë që metodat e luftës biologjike nuk janë ende të mjaftueshme për kontrollin efektiv të përhapjes së tij.

 

Biologjia e “Tuta absoluta”-s.Tuta absoluta është një flutur e vogël nate me një potencial shumë të lartë riprodhues. I gjithë cikli jetësor i saj përmbushet në 30-35 ditë. Kur kushtet janë të favorshme, insekti mund të ketë  10-12 brezni në vit. Insektet e rritura fluturojnë gjatë natës, ndërkohë që ditën fshihen mes gjetheve. Femrat në moshë të pjekur mund të bëjnë në bimën strehuese deri në 260 vezë përpara se të kompletojnë ciklin  e tyre jetësor.

Veze e Tuta absoluta.

Vezët kanë formë cilindrike, me ngjyrë të bardhë kremi në të verdhë e me gjatësi 0.35 mm. Çelja e vezëve ndodh nga 4-6 ditë pas lëshimit të tyre. Periudha larvore, që zgjat 12-15 ditë,  është periudha në dëm-shkaktuese e të gjithë jetës së insektit. Larvat e insektit kanë ngjyrë kremi dhe një kokë karakteristike me ngjyrë të errët. Zhvillimi i tyre deri në insekt të rritur kalon nëpërmjet 4 fazave larvare.

Larva e Tuta absoluta.

Nëse kushtet e të ushqyerit janë të përshtatshme larvat nuk kalojnë në diapauzë . Pupëzimi i tyre  mund të realizohet në tokë, në sipërfaqe të gjetheve apo në galeritë e krijuara në gjethe. Tuta absoluta mund të dimërojë si vezë, pupë apo si insekt i rritur në varësi të kushteve të mjedisit.

Pupa e Tuta absoluta.

Natyra e dëmtimit.  Dëmtimi nga ky insekt mund të ndoshë përgjatë të gjithë ciklit jetësor të domates. Larva e Tuta absoluta ushqehen me mesofilin e gjetheve duke hapur galeri të gjera brendësi të tyre, apo dëmtime të ngjashme në fruta. Kur infektimi është i rëndë, prodhimi mund të reduktohet deri në 100%. Larvat mund të hapin galeri gjithashtu në kërcej dhe të dëmtojnë në sythat e majës së bimëve.

Gjethe domateje e demtuar nga Tuta absoluta.

Tek domatja dëmtuesi mund të gjendet në sythat e majës, në gjethe e kërcej, në lule dhe në fruta (në këto të fundit karakteristike është prania e jashtëqitjeve të zeza të insektit). Tek patatja, kryesisht preken pjesët mbitokësore. Sidoqoftë ka raste kur preken edhe zhardhokët nën tokë.

Frut domateje i demtuar nga Tuta absoluta.

Kontrolli i Tuta absoluta-s. Ndonëse është i vështirë ka mënyra të ndryshme për të mbajtur në kontroll Tuta absoluta.

 

Përdorimi i feromoneve:

 

Monitorimi. Shfrytëzimi i kurtheve me feromone është një metodë e përshtatshme për zbulimin  e prezencës së insektit, kur popullata e tij është ende në numër të vogël. Në këtë mënyrë ato shërbejnë si mjete paralajmëruese për masat që duhen marrë për  parandalimin e dëmtimeve nga Tuta. Natyra e feromoneve që shfrytëzohen për qëllime monitorimi duhet të ndryshojë në varësi me përmasat e popullatës së insektit.

 

Kurthet masivë/kapja masive (mass trapping). Kurthet me ferromone mund të shfrytëzohen edhe si kurthe masive për luftimin e Tuta absoluta, sidomos në mjedise të mbrojtura. Në këtë rast ato ndihmojnë në pakësimin e popullatës së insektit në serrë, sidomos në qoftë se në këto të fundit përdoren rrjetat për mbylljen e dritareve të ajrimit dhe nuk lejojnë hyrjen e insekteve të rritura brenda tyre.

Kurthet masivë është një teknikë që funksionon, nëse përdoret një numër i madh kurthesh, të vendosura në pozicione të ndryshme. Ato tërheqin dhe ndihmojnë për të eliminuar një numër të madh insektesh meshkuj nga popullata e dëmtuesit dhe më këtë mënyrë pakësojnë shanset për çiftëzim të insekteve femra dhe zvogëlojnë në mënyrë të konsiderueshme numrin e vezëve fertile, që lëshohen nga këto të fundit. Kurthet masive janë një mundësi potenciale për mbrojtjen e prodhimit edhe në fushë të hapur. Sidoqoftë, për arsye praktike, mundësia e suksesit është më e madhe kur ato  përdoren në mjediset e mbrojtura. Shanset e suksesit rriten nis, përdorimi i feromoneve shoqërohet me trajtime selektive me insekticide specifike.  

Kontrolli biologjik. Janë një seri agjentësh biologjikë që mund të shfrytëzohen për të mbajtur në kontrollTuta absoluta.  Midis tyre mund të përmenden;

1. Trichogramma  pertiosum

2. Trichogramma  achaeae

3. Macrolophus  pygmaeus

4. Nesidiocoris  tenuis

5. Nabis  pseudoferus

Parazitoidi i vezëve, Trichogramma achaeae, konsiderohet si një ndër  kandidatët më të përshtatshëm për kontrollin biologjik Tuta absoluta. Në kushte  serre, me lëshimin e  30 insekteve të rritur për bimë (=75 insekte të rritur për m2) çdo 3-4 ditë, ,  është arritur të pakësohet dëmi në bimë me 91.74% .

Po ashtu, lëshimi në kushte serre i 8-12 larvave/bimë të Nabis pseudoferus  është shqoëruar me një zvogëlim nga  92 në 96%, të vezëve të Tuta absoluta.

Kontrolli mikrobik. Bacillus thuringiensis var. kurstaki ka dëshmuar efekt të kënaqshëm kundër infektimit larval të Tuta absoluta. Është vënë re që një përdorim i kombinuar i Trichogramma pertiosum dhe Bacillus thuringiensis  e ka ulur masën e dëmtimit të frutave nga Tuta absoluta në vetëm 2%.

Kërpudha entomopatogje  Metarhizium anisopliae mund të shkaktojnë vdekshmëri deri në 37.14% të insekteve femra, ndërkohë që studime të ndryshme laboratorike kanë provuar që Beauveria bassiana mund të shkaktojë vdekshmëri të larvave në masën deri 68%.

Insekticidet bimore. Ekstrakti i farave të një bime (neem; një pemë gjithmonë e gjelbër me origjinë nga India, por që gjendet dhe në vende të tjera të pjesës juglindore të globit), Azadirachtin, vepron si insekticid kontakti dhe sistemik kundër Tuta absoluta. Është provuar se trajtimi i tokës me këtë ekstrat shkaktuar ngordhjen e 48.9 deri në 100% të larvave të Tuta absoluta. Përdorimi i vajit të neemës në sipërfaqen e sipërme të gjetheve ka shkaktuar ngordhjen e 57 deri në 100% të larvave.

Kontrolli kimik. Kontrolli kimik është masa kryesore kundër Tuta absoluta. Për shkak të numrit të lartë të trajtimeve kimike, shumë shpesh është vërejtur krijimi i raceve të qëndrueshme. Kështu p.sh, janë raportuar raste të qëndrueshmërisë së Tutës kundrejt abamectinës,  deltamethrinës methamidophosit dhe permethrinës.

Sidoqoftë, ekzistojnë përbërës aktivë që janë të efektshëm kundër larvave të Tuta absoluta. Imidaclopridi, indoxacarbi dhe spinosadi janë për momentin kimikatet më efektivë për kontrollin e saj. Në shumë raste deltametrina është gjithashtu efektive në luftimin e insekteve të rritura.

Se fundi, ‘Syngenta’ rekomandon nje produkt te ri (Afirm), si shume efikas per kontrollin e Tuta absoluta-s.

Praktikat e mira bujqësore. Praktikat e mira bujqësore për kontrollin  e Tuta absoluta përfshijnë, qarkullimet bujqësore me bimë jo-solanore, punimin  e tokës, përdorimin e plehrave të përshtatshëm, asgjësimin e bimëve të infektuara dhe copëtimin e bimëve pas vjeljes. Shkulja e bimëve, apo së paku heqja selektive e pjesëve bimore të infektuara, janë të praktika kontrolli të rëndësishme që ndihmojnë në kontrollin e këtij dëmtuesi në serrat.

Një mundësi tjetër kontrolli është spërkatje e tokës dhe e bazës së kërcellit të bimëve me mbetjet e përpunimit të vajit të ullirit. Ky i fundit ngjit krahët e fluturave dhe paralizon aktivitetin e tyre.

Një tjetër mundësi është shfrytëzimi i llambave ultraviolet për tërheqjen e fluturave drejt kurtheve ku asgjësohen fizikisht. Për këtë qëllim, në varësi të fuqisë së llambave, shfrytëzohen 10-15 llamba për hektar. Këto të fundit duhet të jenë me fuqi 60-80 Wat dhe vihen në punë gjatë orëve të natës.

Strategjitë e integruara për luftimin e dëmtuesit. Strategjitë e kontrollit të integruar duket të jenë mënyra më efektive për të mbajtur në kontroll Tuta absoluta. Shumë përbërës aktivë mund të përdoren të kombinuar me teknikat bio. Metodat e rekomandura të luftës së integruar përfshijnë sipas radhës;

  1. kurthe masive përpara mbjelljes,
  2. pastrimi i tokës nga mbeturinat bimore,
  3. përdorimi i imidacloprid në ujin e përdorur për ujitje 8-10 ditë pas mbjelljes,
  4. përdorimi i spinosad apo i indoxacarb në qoftë se vihen re individë rastësorë të Tuta absoluta
  5. eliminimi i pjesëve të mbetura të bimës menjëherë sapo të vilen frutat e fundit

Në rast se kurthet kapin më pak se dhjetë insekte të rritur në javë për çdo kurth, trajtimet rekomandohet të bëhen kryesisht me produkte bio, siç janë Bacillus thuringensis dhe Azadirachtina. Në rast se kurthet e feromoneve kapin më shumë se dhjetë flutura në javë për çdo kurth, këshillohet që trajtimet të bëhen duke kombinuar insekticidet bio me insekticidet kimikë.

Në popullata me dendësi të ulët, kapja masive e dëmtuesve me kurthe ujore ku si karrem përdoren feromonet, ka treguar të jetë një masë e efektshme kontrolli. Për këtë qëllim nevojitet një mesatare prej  30-40 kurthe ujore me feromone për çdo hektar serrë.