Minatriçet e gjetheve (Liriomyza spp.).

Minatriçet e gjetheve te gjinisë Liriomyza janë një problem serioz për të gjitha kulturat bujqësore. Tre specie prej tyre; minatriçja e gjetheve te domates (Liriomyza bryoniae), minatriçja gjarpëruese e gjetheve (Liriomyza trifolii) dhe Liriomyza huidobrensis po bëhen gjithnjë e më  kërcënuese. Minatriçet e gjetheve zhvillohen nëpërmjet fazës së vezës, tre moshave larvare, pupës dhe si insekt i rritur. Insektet e rritur të gjinisë Liriomyza janë shumë të vogla, me ngjyrë të verdhë dhe të zezë.

Kur miza femër kërkon të ushqehet ose të vendosë vezët, me anë të vezëvendosësit shpon një vrimë, kryesisht në anën e sipërme të gjetheve. Nëse vrimën e hapur e përdor vetëm për tu ushqyer ajo quhet njollë ushqimi dhe dallohet lehtësisht me sy të lirë. Nqs, në vrimat e të ushqyerit vendosen vezë, atëherë kemi të bëjmë me një njollë vezë. Këto të fundit dallojnë nga njollat e rrumbullakta të ushqyerit nga forma e tyre ovale.

Shpime ne gjethet e domates nga insektet e rritura te minatriceve.

Mënyra e dëmtimit të bimëve. Dëmi që shkaktojnë minatriçet e gjetheve është direkt dhe indirekt. Dëmi direkt shkaktohet nga galeritë që bëjnë larvat brenda në gjethe duke reduktuar proceset e fotosintezës si dhe rënien e parakohshme të gjetheve. Rënia masive e gjetheve shoqërohet edhe me uljen e prodhimit. Veçanërisht dëmin më të ndjeshëm e pësojnë fidanat e perimeve të cilët mund të shkatërrohen plotësisht. Dëmi indirekt shkaktohet kur në brendësi të galerive hyjnë agjentë të tjerë, shkaktarë të sëmundjeve kërpudhore e bakteriale. Disa prej minatriçeve janë të afta, gjithashtu, të transmetojnë viruse në bimët e prekura.

Galeri te hapura nga minatricet ne gethet e kastravecit

 

Liriomyza bryoniae (Minatriçja e gjetheve të domates) prek shumë bimë si; domaten, kastravecin, specin, sallatën, shalqinin, pjeprin etj. Larvat e reja të  L.bryoniae janë rreth 0.5 mm të gjata dhe transparente. Larvat e moshës së dytë janë me ngjyrë të bardhë rreth 1 mm të gjatë ku dallohen organet e brendshme. Larva e moshës së tretë është 2 mm e gjatë. Ngjyra e pupave ndryshon nga e verdhë e artë në kafe të errët ose të zezë. Miza është me ngjyrë të verdhë dhe me krahë të zinj dhe kanë njolla të verdha në anën shpinore. Femra është rreth 2-2.3 mm e gjatë dhe mashkulli 1.5 mm.

Insekti i rritur i Liriomyza bryoniae.

 

Liriomyza trifolii (minatriçja gjarpëruese e gjetheve) prek shumë bimë duke përfshirë edhe kulturat perimore në mjedise të mbrojtura. Kjo specie gjendet kryesisht gjatë periudhës së verës dhe në ndryshim nga Liriomyza bryoniae nuk mund të jetojë gjatë gjithë vitit në bimët e serrave. Mbase gjatësia e ditës dhe cilësia e ushqimit mund të jenë faktorë përcaktues në këtë aspekt. Larvat e Liriomyza trifolii dallohen nga ato të L.bryoniae sepse janë komplet me ngjyrë të verdhë veçanërisht kur janë plotësisht të zhvilluara. Mizat janë me ngjyrë gri-të zezë me kokë të verdhë e sy të kuq. Cikli i zhvillimit dhe dëmi është i ngjashëm si i L.bryoniae.

Insekti i rritur i Liriomyza trifolii.

 

Liriomyza huidobrensis (Minatriçja e gjetheve të bizeles). Kjo është specia më e rëndësishme që prek një numër të madh bimësh si në fushë të hapur ashtu edhe në mjediset e mbrojtura. Prek sallatën, domaten, kastravecin, specin, pjeprin, fasulen, bizelen, lakrën e shumë bimë të tjera të arave dhe zbukuruese. Cikli jetësor është pothuajse i njëjtë me speciet e tjera të minatriçeve. Dëmi që shkakton kjo specie është e ndryshme nga speciet e lartpërmendura. Femrat i vendosin vezët në indin e gjetheve (mezofil), në anën e sipërme të tyre. Larvat i fillojnë galeritë në anën e sipërme të gjetheve dhe pastaj depërtojnë në anën e poshtme duke hapur galeri që zakonisht shkojnë përgjatë nervaturave të mesit dhe anësore të gjetheve, por mund të jenë edhe të çrregullta. Kur galeritë shtohen marrin formën e një pllake, që duket shumë qartë sidomos në bazën e gjetheve.

Insekti i rritur i Liriomyza huidobrensis.

Monitorimi i prezencës dhe kampionimi i minatriçeve.  Për monitorimin e minatriçeve në serra vendosen 2-4 kurthe kromotropike të verdha për 1000 m2. Ne fushë duhet të vendosen te paktën 10 kurthe për 1 ha. Për kampionimin e tyre mblidhen të paktën 200 gjethe për serre (ose për ha, ne fushe te hapur), duke verifikuar e numëruar praninë e vezëve dhe te larvave, si dhe nivelin e parazitimit te larvave.

 

Mënyrat e kontrollit të minatriçeve të gjetheve. Masat parandaluese janë vendimtare për kontrollin e infeksionit ne serra. Për këtë qëllim;

  • Bëhet mbledhja dhe shkatërrimi i mbeturinave bimore.
  • Vendosen  rrjeta anti insekte 0,8 mm për te penguar hyrjen e minatriçeve.
  • Serrat pastrohen, punohen dhe lihen pa mbjellë për të paktën 1-2 javë përpara mbjelljeve të bimëve të reja.
  • Në mot të nxehtë, serrat e përgatitura për mbjellje mbahen të mbyllura për disa kohë, në mënyrë që të pakësohet infeksioni nga minatriçet për shkak të temperaturave të larta.
  • Përdoren për mbjellje vetëm fidanë që janë krejtësisht të pastër nga minatriçet e gjetheve.

 

 

Lufta me metoda kimike e minatriçeve është e vështirë sepse;

  1. Është e vështirë të luftohen te gjitha stadet e insektit. Vezët dhe pupat nuk mund te luftohen me insekticide, ndërkohë që larvat e minatriçeve është vështire të luftohen pasi mbrohen nga indet e gjetheve. Është vetëm një numër i vogël insekticidesh që kanë efekte të mira për luftimin e larvave.
  2. Minatriçet krijojnë shumë shpejt forma të qëndrueshme ndaj insekticideve.  Ndërhyrjet me adulticide bëhen për te mos lejuar qe insektet e rritur te bëjnë shpime ne perimet gjethore dhe uljen e popullatës fillestare te insektit. Është e rëndësishme te luftohen insektet e rritur para se te vendosin vezët.  Trajtimi kundër larvave duhet të bëhet vetëm pasi jemi siguruar për praninë e pupave. Mungesa e pupave tregon se kontrolli natyral arrin ta mbaje popullatën nen nivelin e demit.

 

Ndër insekticidet qe përdoren për kontrollin e minatriceve mund të përmenden:

  • Ciromazina ( inhibitor i rritjes me veprim sistemik),
  • Abamectina ( me veprim translaminar, shume efikas ndaj larvave, por toksik për armiqtë natyrorë).
  • Azadiractina.
  • Spinosadi.

 

Nuk duhet të harrohet se përdorimi i përsëritur i këtyre insekticideve favorizon krijimin e formave rezistente ndaj tyre.

Kontrolli biologjik i minueseve të gjetheve. Është shumë e rëndësishme që të zbulohen sa më shpejt që është e mundur shenjat e para të dëmtimit nga Liriomyza spp. Gjatë javëve të para të kultivimit duhet të bëhet luftimi mekanik i tyre, nëpërmjet heqjes së gjetheve me galeri dhe vendosjes së grackave me kartona ngjitës të verdhë.

Kontrolli  biologjik i  minueseve mund të realizohet duke shfrytëzuar parazitin e tyre Diglyphus isaea . Femrat e grerëzës parazitare Diglyphus isaea kanë trup rreth 2 mm të gjatë. Paraziti fillimisht paralizon trupin e larvave të Liriomyza-ve dhe pastaj vendos një ose më shumë vezë ngjitur me bujtësin (mizat minuese të gjetheve). Pas çeljes së vezëve, larvat e parazitit fillojnë të ushqehet me larvat e minatriçeve. Këto të fundit ndërpresin të ushqyerit pasi janë paralizuar. Pasi kanë përfunduar ciklin e të ushqyerit mbi trupin e larvave të Lirioyzave, larvat e parazitit Diglyphus isaea largohen prej tyre dhe pupëzojnë duke përdorur si strehë galeritë e hapura nga minatriçet e gjetheve. Insektet e rritur të parazitit dalin nga gjethet nëpërmjet një vrime që hapin vetë në anën e sipërme të gjetheve, për të rifilluar ciklin e tyre jetësor. Në kushte të favorshme një femër mund të vrasë rreth 360 larva të Liriomyza, nga të cilat 290 përdoren për të vendosur vezët dhe 70 si burim ushqimi. Paraziti është i aftë të zgjedhë popullatat e mëdha të minatriçeve si burim ushqimi e për të vendosur vezët.  Diglyphus isaea është një ektoparazit (parazit i jashtëm) shumë efektiv i minatriçeve të gjetheve, veçanërisht kur temperatura është mbi 20 0C.

Insekti i rritur i Diglyphus isaea.

Diglyphus isaea hidhet ne serre kur shihen galeritë e para të minatriçeve të gjetheve (Liriomyza spp) duke përdorur 1-2 individë për 10 m2 sipërfaqe e mbjellë në serra duke i shpërndarë në të gjitha bimët e mbjella. Trajtimet bëhen çdo javë, për jo më pak se 3 javë rresht. Efektiviteti i tyre duhet të verifikohet 15 ditë pas shpërndarjes së tyre në serrë.