Formimi i frutave dhe mënyrat për të përmirësuar lidhjen e frutave në domate.

Lulet te domatja janë të vendosura në lulëri të thjeshta ose të përbëra, të cilat formohen pas një numuri të caktuar gjethesh në varësi nga kultivari dhe kushtet e kultivimit. Lulet kanë ngjyrë të verdhë dhe zakonisht janë të tipit 5 ose 6 (5-6 nënpetla, 5-6 petla dhe 5-6 thekë). Lulet e domates janë dy seksore (organet mashkullore dhe femërore gjenden në të njëjtën lule) dhe formimi i frutit realizohet seksualisht (pllenimi) si pasojë e mbirjes dhe e rritjes së kokrrave të polenit në brendësi të organit femëror të lules (krezës së pistilit dhe më pas në vezoren e lules). Organi femëror i lules së domates (pistili) është i fshehur në brendësi të thekëve (këta të fundit janë të ngjitur me njëri tjetrin dhe formojnë një kurorë që rrethon pistilin), pjalmi i domates është i rëndë e ngjitës dhe për këtë arsye nuk mund të fluturojë larg dhe së fundi; lulet e domates përmbajnë një lëndë të hidhur (tomatinë) që i mban larg tyre bletët e mjaltit dhe insektet e tjera. Për këtë arsye, si rregull organi femëror i domates pllenohet nga pjalmi i të njëjtës lule (vetëpllenim).

Lulja e domates.

Në kushte të mira klimatike vetëpllenimi i domates është i kënaqshëm dhe nuk kërkon ndërhyrjen e njeriut.  Në raste të tilla, lidhja e frutave është e kënaqshme dhe prodhimi i marrë nga bimët i lartë. Ndërkohë, në kushte të pafavorshme (temperatura të ulta ose shumë të larta,  lagështi ajrore të lartë, ose mot shumë të thatë, mungesë e elementëve të caktuar ushqyes, apo strese të tjera mjedisore) si sasia e polenit të prodhuar nga lulet, ashtu edhe aftësia e tij për të mbirë dhe rritur në brendësi të krezës së pistilit janë më të vogla se sa normalisht. Në kushte të tilla edhe aftësia e pistilit (organit femëror të luleve) për të pranuar polen është gjithashtu më e ulët. Që të gjithë këta faktorë së bashku, vështirësojnë polenizimin dhe për pasojë lidhja e frutave është më e keqe se zakonisht.

Pllenimi i lules se domates; momenti i mbirjes se polenit dhe depertimit te tij ne brendesi te pistilit.

Përvec ndikimit negativ në pakësimin e sasinë e polenit dhe të aftësisë së tij mbirëse, temperaturat e larta shkaktojnë edhe ndryshime morfologjike në lulen e domates. Në temperatura të larta, pistili zgjatet së tepërmi dhe del jashtë kurorës së thekëve, duke e bërë të pamundur vetëpplenimin e lules dhe për pasojë formimin e frutave. Ky fenomen është vecanërisht i dallueshëm kur kultivarët e përzgjedhur për fushë të hapur mbillen në serra. Me këtë fenomen shpjegohen rendimentet shumë të ulta që merren kur serrat mbillen me kultivarët lokalë (Zemër kau).

Fruta domate me cilësi të mirë mund të merren kur polenizimi është i plotë. Një fryt i mirë ka nevojë për së paku 50-100 fara të zhvilluara mirë. Si rregull, pas formimit nuk ka rrëzim të frytave të domates, por nëse pllenimi është i pjesshëm, apo furnizimi i tyre me lëndë organike është i pamjaftueshëm, ata mbeten në përmasa të vogla, ose pësojnë deformime të ndryshme.

Për të përmirësuar lidhjen e frytave prodhuesit përdorin teknika të ndryshme; lëkundjeve të bimëve, shfrytëzimit të hormoneve artificiale dhe shfrytëzimit të specieve të veçanta të bletëve. Metoda që përdoret më shumë sot është ajo e trajtimit të luleve të vecanta me substanca kimike (hormone artificiale). Ndonëse, në shumë rrethana kjo teknikë përmirëson në mënyrë të dallueshme numrin e frutave që formohen në bimë, ajo shoqërohet me probleme të shumta. Problemi më i zakonshëm është deformimi i frutave, por vërehen gjithashtu boshllëqe në brendësi të frutave, cngjyrosje dhe ndjeshmëri e lartë ndaj labëzimit të frutave (botritisit).

Fruta domate te deformuar per shkak te perdorimit te hormoneve.

Mënyra më e mirë për përmirësimin e lidhjes së frutave në domate (po ashtu edhe në spec dhe patllixhan) është shfrytëzimi i bletëve të polenizimit (Bambus terrestris). Këto të fundit janë një nga insektet e rralla që mund të vizitojnë dhe ushqehen me lulet e domateve dhe në këtë mënyrë të realizojnë edhe pllenimin e tyre. Ndonëse egzistojnë si të egra në natyrë, bletët prodhohen artificialisht dhe tregtohen në koshere të vogla prej kartoni. Bletët kanë një aktivitet të kënaqshëm, bile edhe në temperatura të ulta, ose të larta, por për ta siguruar atë duhet të kihet kujdes që kosheret e tyre të vendosen në vende të përshtatshme, të mbrojtura dhe zakonisht nën hijen e bimëve, në mënyrë që bletë të mos shpenzojnë shumë energji për ruajtjen e temperaturës së kërkuar brenda kosheres së tyre. Nqs, janë pak lule, bletët bëhen shumë agresive dhe mund të dëmtojnë lulet e formuara. Në këtë rast duhet të zhvendosen kosheret e tyre për pak ditë në një serë tjetër.

Pllenimi i luleve te domates me ane te bleteve (Bambus terrestris).

Një zgjua normal mbulon një sipërfaqe prej 1000-1500 m2 domate. Jetëgjatësia e një zgjoi është 8-12 javë, në varësi nga klima dhe  pesticidet e përdorura në serë. Megjithatë, këshillohet që në serrë të futet një zgjua i ri cdo 4-5 javë dhe të mbahet zgjoi i vjetër për 8-10 javë. Nqs sipërfaqja e serave është e vogël (500-1000 m2), mund të llogarite një koshere për 2-3 serra dhe të zhvendoset ajo çdo dy ditë nga njëra serrë tek tjetra. Koha e ndërrimit nuk duhet megjithatë ti kalojë dy ditë, ndryshe do të shfaqen probleme serioze me polenizimin. Në raste të tilla aplikimi i pesticideve, për kontrollin e sëmundjeve dhe dëmtuesve në serë, duhet të bëhet duke marrë në konsideratë praninë e bletëve.

Në mënyrë të përmbledhur avantazhet e shfrytëzimit të bletëve në përmirësimin e lidhjes së frutave në domate, si edhe të cilësive të tyre, përkundrejt metodave të tjera, paraqiten në tabelën që vijon. Prej saj duket qartë se shfrytëzimi i bletëve, krahasuar me kontrollin dhe metodat e tjera, ka rritur numrin e frutave në bimë dhe peshën mesatare të frutave. Për këtë arsye rendimenti i bimëve ku janë përdorur bletët ka qenë shumë më i lartë nga ai i metodave të tjera.

Tabela 1. Ndikimi i mënyrave të ndryshme të lidhjes së frutave mbi treguesit e prodhimit dhe të cilësisë së frutave në domate.