Kladosporioza e kungulloreve (Cladosporium cucumerinum).

Është një sëmundje që ndeshet në të gjitha zonat e kultivimit të kungulloreve, por që sjell dëme me rëndësi ekonomike vetëm në serra, kur këto të fundit janë të lagështa dhe të ftohta. Midis kungulloreve me tepër preket kastraveci pjepri. Sëmundja prek kryesisht gjethet dhe frutat.

Shenjat e sëmundjes.

Në gjethe sëmundja shkakton njolla që fillimisht janë opake dhe më pas marrin ngjyrë gri, për tu shndërruar më pas në nekroza me ngjyrë kafe dhe të çara në qendër të tyre.

Në fruta infeksionet shfaqen në formë njollash të rrumbullakëta, lehtësisht të shtypura, me ngjyrë gri të errët nga ku del një lëng gomoz. Me kalimin e kohës këto njolla tentojnë të zgjerohen duke u çarë në qendër dhe kur mjedisi është i lagësht mbulohen nga një myk kadifeje me ngjyrë gri-të gjelbër, që përfaqëson organet e riprodhimit aseksor të kërpudhës.

Gjethe dhe fruta pjepri te prekura nga kladosporioza e kungulloreve.

 

Biologjia dhe epidemiologjia

Shkaktari i kësaj sëmundje është deuteromiceti Cladosporium cucumerinum, një kërpudhë që gjendet shpesh në mbeturinat e bimëve të infektuara, gjatë strukturave të serrës, dhe në farat e kungulloreve. Në periudha kohore të karakterizuara nga lagështi relative e lartë dhe temperaturë mesatare (vlerat optimale 17-18ºC), mund të prekë gjethet dhe frutat. Simptomat e prekjes bëhen të dukshme 3-4 ditë më pas. Në organet e prekura diferencohen konide të bollshme, të cilat me anë të rrymave ajrore, ujit dhe shirave, transportohen në organe dhe bimë të reja duke dhënë infeksione të mëtejshme.

Masat e kontrollit.

Në serra duhet të evitohet lagështia e lartë për periudha të gjata kohore, ndërsa temperatura duhet të mbahet mbi 25ºC. Dezinfektimi dhe pastrimi i strukturave drunore të serrë duhet të jetë një praktikë e përhershme, kurse në raste infeksionesh duhet të ndërpritet kultivimi i kungulloreve për të paktën dy vjet.

Trajtimet kimike mund të fillojnë pasi të jenë konstatuar simptomat e para të sëmundjes. Ndër preparatet  që rekomandohen mund të përmenden folpet, captani, tiram, clorotalonil, etj, që duhet të përdoren në intervale 7-10 ditore. Dezinfektimi i farës me një nga preparatet e sipërpërmendura është gjithashtu një masë e mirë parambrojtëse.

Virusi i mozaikut të kastravecit (C.M.V.)

Shenjat e sëmundjes.

 

Infeksionet virusi i mozaikut të kastravecit ndodhin përgjithësisht pak ditë pas trapiantimit si rrjedhoje e veprimtarisë së popullatave të afideve, të cilët e marrin virusin nga bimë spontane ose nga kulturat vjeshtoro-dimërore dhe e transmetojnë në bimët e sopo mbjella. Shenjat e sëmundjes shfaqen brenda 1 muaji nga infeksioni dhe mund të përshkruhen si më poshtë:

 

Nekrozat letale: mbi vegjetacionin e ri shfaqen zona të vogla me ngjyrë të verdhë ose klorotike të lokalizuara midis nervaturave sekondare të gjethëzave, të cilat që nga ky moment shfaqen të errëta dhe të nekrotizuara. Shumë shpejt edhe hapësirat klorotike nekrotizohen, gjethet kthehen nga ana e poshtme dhe fillimisht në bishta e më pas mbi kërcellin duken rrypëzime karakteristike nekrotike. Sëmundje zhvillohet shumë shpejt drejt  pjesës së poshtme dhe bima vdes në harkun e 2-3 javëve pas shfaqjes së simptomave të para të sëmundjes.

Frutat që janë prezent duken të rrudhosur, të deformuar dhe me nekroza pak a shumë të shtrira. Në stadin final të sëmundjes frutat duken të ziera për shkak se rënia progressive e gjetheve të bimëve i ekspozon ndaj veprimit djegës të diellit. Humbja e prodhimit mund të arrijë në 100%, të tij, por megjithatë veprimi shkatërrus i nekrozës letale rrallë verehet në sipërfaqe të mëdha

Keqformimet gjethore. Bimët paraqesin trup të shkurtër, vegjetacion të frenuar dhe pamje shkurrore. Gjethet formojnë një numër të madh gjethëzash, me skaje të trashura dhe përgjithësisht të kthyera nga lart. Në raste të tjera sipërfaqja e gjethëzave  mund të jetë shumë e vogël dhe shpesh është e  dukshme vetëm nervatura qendrore, shenja këto që njihen me termat ‘nematofilia’, ose ‘lidhësja e këpucës’. Frutat rezultojnë me peshë të vogël dhe rrallë mund të shkojnë në pjekje të plotë. Humbjet e prodhimit llogariten deri në 30%.

Gjethe te deformuara nga CMV.

Nekrozat e frutave. Bimët nuk shfaqin ndryshime të dukshme në gjethe, por frutat paraqesin nxirrje të brendshme në afërsi të pikës së bashkimit të bishtit. Zonat e nxira shkojnë drejt kalbëzimit, i cili e bën prodhimin të pa vlefshëm nga pikëpamja tregtare e ushqimore. Zakonisht preken katet e para të frutave, ndërsa ato të mëvonshme më rrallë. Humbjet e prodhimit luhaten nga 30-60%.

Fruta te nekrotizuar nga CMV

 

Nanizmi. Bimët paraqesin aspekt shumë shkurror ose fshesëzim, i cili vjen si pasoje e një shkurtimi të theksuar të ndërnyjeve të majës. Gjethet kanë dimensione të vogla dhe preken nga bolloziteti dhe shtrembërimi i indeve midis nervaturave. Zakonisht në pjekje arrijnë vetëm katet e para. Humbjet e prodhimit mund të jenë shumë të larta sidomos në kulturat në serra.

              

Në domate virusi i mozaikut të kastravecit jep simptoma mjaft karakteristike, të cilat konsistojnë në deformimet e thella të gjetheve dhe mbi të gjitha në ngushtimin e sipërfaqes së tyre, të cilat në rastet më ekstreme reduktohen vetëm në nervatura; pra marrin aspekt fijor ose siç njihet atë të “lidhëses së këpucës”. Bimët e prekura paraqesin, përveç sa u tha më lart, edhe shkurtim të ndërnyjeve dhe shfaqjen e të ashtuquajturit “fshesëzim”.

Simptoma e 'lidheses se kepuces' per shkak te CMV.

Përhapja dhe epidemiologjia.

Sëmundja shkaktohet nga virusi i mozaikut të kastravecit, i cili është më pak persistent dhe ka një aftësi infektuese më të ulët se sa virusi i mozaikut të duhanit (T.M.V.). Kalimi mekanik i tij nga një bimë në tjetrën nuk ndodh me anë të kontaktit gjatë shërbimeve kulturave. Përkundrazi përhapja e tij realizohet me anë të afideve, të cilët në këtë rast konsiderohen vektorë shumë efikas.

Virusi i mozaikut të kastravecit (C.M.V.) shkakton dëme shumë të rënda sidomos në kulturat e vona (verë-vjeshtë). Në disa zona, sidomos gjatë ultësirës bregdetare, i vetëm ose në shoqërim me virusin e mozaikut të domates (T.M.V.) në vite të veçanta çon në reduktimin e prodhimit edhe në mbi 50% të tij.

Masat e luftimit.

Kufizimi i kësaj sëmundje mund të realizohet me një eliminim të kujdesshëm të barërave të këqija, shumë prej të cilave mund të strehojnë virusin duke shërbyer si burim infektimi dhe luftimin sistematik të afideve.

Meqenëse pasojat më të rënda vijnë nga infeksionet në bimët e vogla, këshillohet që trajtimet me insekticide për luftimin e afideve të përqendrohen në mjediset e prodhimit të fidanëve. Masë efektive është  pajisja e këtyre mjediseve me rrjeta anti insekte, për të parandaluar hyrjen e vektorëve të transmetimit të viruseve në brendësi të tyre.

Torfa, kategoritë e torfave dhe shfrytëzimi i tyre si substrate për prodhimin e fidanëve.

Shfrytëzimi i torfës si substrat për prodhimin e bimëve, është rekomanduar që në fillimet e shekullit të 18-të. Që nga fillimi i shekullit të 19-të, torfa ka qenë subjekt studimesh për botanistët, kimistët, mikrobiologët dhe shkencëtarë të tjerë.

Torfa formohet nga dekompozimi i pjesshëm i bimëve, përfshirë sasën (zhavarinën), barishtet dhe myshqet, në temperatura të ulëta dhe në kushte anaerobe dhe gjysmë anaerobe. Ky proces ndodh në zona të pa drenuara (kushte anaerobe) dhe pH të ulët. Në këto kushte lignina nuk mund të dekompozohet, kështu që struktura kryesore e torfës formohet nga bimët që mbeten të pandryshuara.

Zone torfike.

Llojet e ndryshme të torfave ndryshojnë nga njëra tjetra në varësi të temperaturës së dekompozimit. Lloji i materialit bimor dhe grada e dekompozimit janë ato që përcaktojnë vlerat që ka një lloj torfe për t’u përdorur si substrat për rritjen e bimëve. Ndërkohë, tekstura e torfës varet gjithashtu nga mënyra sipas të cilës ajo është prodhuar dhe përpunuar.

Dallohen katër kategori të ndryshme të torfave që shfrytëzohen në hortikulturë. Gjithsesi, edhe llojet e përfshira në të njëjtin klasifikim shpesh dallojnë nga njëri tjetri për sa i përket cilësisë, bile dhe torfat e marra nga shtresa të ndryshme të të njëjtit moçal mund të kenë veti fizike dhe kimike të ndryshme.

Torfa ‘Sphagnum, formohet nga mbetjet e thata të bimëve të gjinisë Sphagnum të moçaleve acide. Ekzistojnë rreth 335 lloje Sphagnum në të gjithë botën, më të përhapura në veri në zonat e ftohta. Ka ngjyrë që varion nga e kafe e lehtë në të verdhë deri në ngjyrë kafe. Ka densitet volumetrik shumë të vogël dhe zakonisht përdoret për prodhimin e fidanëve në kaseta me module në përmasa të vogla, apo për të mbushur vazot që varen. Nga shtresat më të thella zakonisht merret torfë me ngjyrë më të errët, më e dekompozuar dhe pak më e rëndë.

Torfa me prejardhje nga gjinia sphagnum është, përbërësi kryesor organik i substrateve për rritjen e fidanëve. Ajo përdoret në substrate mikse, ose edhe si përbërës i vetëm.

Sphagnum sp.

Vetitë fizike të sphagnumi-it. Pas dekompozimit të pjesëve që biodegradohen menjëherë, skeleti i sphagnum-it lë pas një strukture shumë poroze, të përbërë kryesisht nga sphagnoli. Sphagnoli përmban shumë radikale hidroksilike dhe fenolike, dhe ka forcë të madhe elektrostatike për molekulat e ujit, gjë që i siguron torfës një kapacitet ujëmbajtës shumë të lartë. Për këtë arsye torfa përdoret shpesh në substratet mikse për t’u rritur atyre kapacitetin ujëmbajtës ose për t’ju ulur peshën. Torfa ka veti hidrofobike dhe lagështia e saj mund të bëhet problematike. Zakonisht përdoren agjentë të lagësht ose gëlqere për të pakësuar hidrofobicitetin e saj.

Vetitë kimike të sphagnum-it.  Torfa sphagnum përmban 95% lëndë organike në gjendjen e saj të thatë. Për rrjedhojë kjo lloj torfe përmban minimumi 75% fibra, që vijnë nga qelizat e kërcellit dhe e gjetheve të sphagnumit. Kjo strukturë fibroze ka një ngarkesë sipërfaqësore shumë të lartë që siguron një kapacitet këmbyes kationik shumë të lartë. Kushtet ekstreme në të cilat rritet sphagnum-i, bëjnë që torfa të ketë sasi shumë të vogël kripërash të tretura. Sphagnumi karakterizohet nga pH acid. Megjithëse kjo mund të përbëjë avantazh për disa lloje bimësh që kërkojnë mjedis acid, në të shumtën e rasteve torfa përzihet me gëlqere ose me dolomite për të rritur pH në nivelin 5-6.

Torfa “Hypnum”, përbëhet nga mbetjet pjesërisht të dekompozuara të Hypnum, Polytrichum dhe llojeve të tjera të myshqeve të familjes Hypanaceae. Në formën e saj të qëndrueshme ajo ka përqendrim të lartë të acidit humik në formën koloidale. Struktura fillestare  e këtij materiali është e vështirë të rikthehet pas tharjes, për shkak të natyrës hidrofobike të plisit të përftuar. Kjo situatë mund të shmanget me anë të procesit të ngrirjes dhe shkrirjes që copëton plisat dhe krijon një strukturë granulare. Megjithëse torfa ‘hypnum’ është më e lirë sesa torfa ‘sphagnum’, ajo mund të përmbajë patogjenë bimorë ose fara barërash të këqinj, për shkak të kushteve në të cilat është krijuar. Kjo torfë përdoret shpesh si përbërës substratesh për rritjen e bimëve toleruese ndaj aciditetit.

Torfa e krijuar nga dekompozimi i kallamave dhe humusi karakterizohen nga një shkallë më e lartë dekompozimi dhe densitet i lartë volumetrik.  Në përgjithësi, ato nuk rekomandohen si përbërës kryesorë të substrateve për prodhimin e fidanëve.

 

Karakteristikat kryesore të torfave të përshkruara më sipër, në mënyrë të përmbledhur paraqiten në tabelën e mëposhtme:

Lloji i torfës     Prejardhja Shkalla e dekompozimit pH Lënda e thatë (%) Përmbajtja e N (%) Densiteti volumetrik (g/cm3)
Sphagnum sphagnum shumë e ulët       3-4      1-5        0.6-1.4            0.07-0.11
Hypnum hypnum e ulët               5-7 4-10 2-3.5              0.08-0.16
  polystrichum          
  sphagnum spp          
Kallamishte kallama, mesatare 4.0-7.5    5-18     1.5-3.5 0.16-0.29
Humus e padallueshme      e lartë           5.0-7.5       10-50    2.0-3.5           0.32-0.65

Virusi i përdredhjes së gjetheve (TYLCV).

 

Bimët e prekura kanë trup të ulët me sqetullorë të ngritur përpjetë. Gjethëzat paraqiten të përdredhura nga lart, të vogla dhe të zverdhura në mënyrë të dukshme. Gjethet në fazat e para të infeksionit duken të kthyera nga  ana e poshtme e nervaturës qëndrore, ndërsa ato që zhvillohen më vonë paraqiten me anët shumë të zverdhura dhe të kthyera nga lart.

Në tërësi bimët marrin trajtë shkurrore për shkak të shpërthimeve të sqetulloreve. Në pamje të parë, këto shenja mund të ngatërrohen me ato të fitoplazmave që shkaktojn stollburin e domates.  

Pasojat e këtij virusi mbi prodhimin varen shumë nga zhvillimi që ka arritur bima  në kohën kur ndodh infeksioni. Infeksioni  i hershëm shkakton dobësim të bimës dhe frutifikim të pakët, ndërsa infeksionet e vonuara pengojnë lidhjen e frutave të reja, ndërkohë që frutat ekzistuese shkojnë drejt pjekjes, ndonëse me peshë më të vogël dhe ngjyrë më të zbehtë. Viroza shkakton rrëzime intensive të luleve dhe humbja e prodhimit shpesh llogaritet edhe në 70-80% të prodhimit gjithsej, sidomos në serra.

 

Masat e kontrollit.

 Virusi trasmetohet me lehtësi  nga miza e bardhë Bemisia tabaci, prandaj kontrolli i kësaj të fundit është një masë e mirë për kufizimin e përhapjes së këtij virusi. Për të kufizuar përhapjen e virusit duhet bërë e pamundura që të evitohet kontakti i bimëve mizën e bardhë. Mirë është që të zhduken barishtet e këqija që mund të strehojnë këtë insekt, ndërsa në fushë të hapur duhet të favorizohen mbjelljet e hershme për të shmangur ekspozimin e tyre ndaj infeksioneve nga virusi, kur janë ende në moshë të re.

Mozaiku i zakonshëm i domates (ToMV)

 

Ky lloj mozaiku, ngjan me atë të duhanit dhe është shumë i përhapur në kulturën e domates. Në natyrë ekzistojnë shumë çepa të këtij virusi, të cilët shkaktojnë forma të ndryshme mozaiku me simptoma specifike. Midis tyre mund të përmenden;

  • mozaiku i lehtë jeshil.      Përfaqëson shfaqjen më të shpeshtë dhe karakterizohet nga prania mbi gjethe e zonave jeshile të zbehta të alternuara me zonat jeshile normale si dhe deformime të gjetheve në shkallë të lehtë, saqë shpesh kjo simptomë kalon pa u vënë re.
  • mozaiku i verdhë.            Vjen si pasojë e çepit aucuba të To.M.V.-së, i cili përveç keqformimeve, paraqet gjithashtu zona të verdha të alternuara me ato jeshile të zbehta dhe me ato me ngjyrë normale. Ky mozaik, megjithëse më i rrallë se i pari, provokon dëme më serioze pasi jep ndryshime ngjyre edhe në fruta.
  • njollosja nekrotike.          Shfaqet me njolla ose rrypëzime nekrotike në pjesën e mesme të kërcellit mbi gjethe e fruta.
  • deformimet e gjetheve dhe zhvillimi i enacioneve mbi faqen e poshtme të tyre të shoqëruara me fruta të deformuara.

Në vend të gjetheve normale, virusi i mozaikut të domates mund të sjellë edhe shtimin e numrit të gjethëzave të deformuar dhe asimetrike. Ky virus kur kombinohet me virusin X të patates mund të provokojë një kompleks ndryshimesh mjaft të dëmshme të njohura si “rrypëzimet mikse”, sidomos në kërcell e në pjesët e reja ose njolla sipërfaqësore me ngjyrë duhani tek frutat.

Bime e prekur nga virusi i mozaikut te zakonshem te domates.

Virusi qëndron me vite në indet e thara dhe në mbeturinat bimore në tokë. Gjithashtu ai mund të konservohet edhe në mbeturinat e frutit, në sipërfaqe të farës, dhe në brendësi të tyre. Në këtë mënyrë toka dhe fara përbëjnë burimet kryesore të infektimit për vitin pasardhës.

Fruta te prekura nga virusi i mozaikut te zakonshem te domates.

Gjatë vegjetacionit virusi transmetohet me rrugë mekanike dhe kalon nga një bimë në tjetrën edhe me fërkimin e gjetheve, ndërsa në distanca më të mëdha me anë të mjeteve e veglave të punës si dhe me anë të duarve të punëtorëve gjatë shërbimeve të ndryshme kulturale.

 

Masat e kontrollit.

Bazohen në eliminimin e virusit nga fara dhe toka më pas në zbatimin e masave për eleminimin e infeksioneve sekondare, sidomos për bimët e reja, për të cilat pasojat e infeksionit do të rezultonin shumë dëmprurëse.

Duke ndarë farat nga tuli i frutit me anë të fermentimit ose në prani të acidit kloridrik (1:4) eliminohet një pjesë e mirë e virusit që ndodhet jashtë farës. Për të eliminuar infeksionet e brendshme fara duhet të trajtohet në temperaturën 70ºC për 72 orë pa ndërprerje.

Qarkullimi i kulturave ndihmon në çaktivizimin e virusit, i cili ndodhet në mbeturinat bimore në tokë.

Për parandalimin e infeksioneve sekondare duhet të respektohen norma higjienike të rrepta si dizinfektimi i duarve nga punëtorët, i veglave të punës, shërbimet kulturale të bëhen fillimisht në bimët e shëndosha e pastaj në të prekurat.

Virushenca hipertrofike (Stollburi).

 

Kjo sëmundje karakterizohet nga një keqformim i dukshëm i të gjithë bimës dhe në veçanti shkurtimi i ndërnyjeve, trashja e bishtave dhe majave të kërcellit e të gjetheve, reduktimi i konsiderueshëm i dimensioneve të gjetheve dhe mbi të gjitha shfaqje të vireshencës dhe hipertrofisë së luleve.

Hipertrofi e sythave lulore per shkak te stolburit.

 

Nga vrojtimet e bëra në floemën e bimëve që paraqesin këto simptoma, nuk janë identifikuar struktura me natyrë virusale, por janë gjetur struktura të tjera, të cilat klasifikohen në grupin patogjenik të fitoplazmave (mykoplazmave), mikroorganizma që janë të njohura edhe në patologjinë e kafshëve. Bimët e prekura nga fitoplasmoza paraqiten me trup të ulet dhe në formë xhufke si pasojë e shpërthimeve të tepërta të sqetullorëve dhe gjethëzave të vogla me konsistencë mishtore me buzët e kthyera  lart.

Shenjat  me kryesore diagnostike të fitoplazmës së domates janë :

  1. skajet e gjethëzave kthehen nga lart dhe marrin një nuancë vjollcë,
  2. petlat, thekët dhe pistili në lule nuk janë të dallueshme, pasi ato transformohen në apendikse jeshile ne konsistencë mishtore.

 

Bime te prekura nga stolburi.

Kalbëzimi i palcës së kërcellit në domate (Pseudomonas corrugata).

 

Shenjat e sëmundjes.

 

Kjo bakteriozë shfaqet kur bimët janë afër pjekjes së frutave të para. Në fillim shfaqen shenja  kloroze në gjethet e reja, të cilat më pas përhapen në gjysmën e sipërme të bimës duke çuar në humbjen e turgorit dhe rrëzimin e gjithë bimës.

Mbi sipërfaqen e kërcejve, bishtave të gjetheve dhe atyre të frutave vihen re rrypëzime të errët në të zezë, në korrespondencë të të cilave, pas një prerje gjatësore, vërehet që zona e palcës në brendësi është boshe, e ujshme dhe e nxirë pa ndonjë kalbëzim të qulltë në pjesën e jashtme.

Kercej dhe fruta te prekur nga kalbezimi i palces.

 

Kur nekrotizimi i palcës është në stade të avancuar ndryshimet prekin edhe gypat e përçimit, të që marrin ngjyrë kafe. Bimët e prekura nga kjo bakteriozë detyrohen të lëshojnë rrënjë sekondare mbi kërcell në afërsi të zonave të nekrotizuara. Në fruta nuk vihet re ndonjë simptomë e dallueshme.

Pamja brendshme e kercellit te prekur nga kalbezimi i palces.

Sëmundja mund të ketë ecuri të shpejtë ose të ngadaltë, sipas kushteve epidemiologjike. Në rastin e parë pasojat për bimët janë vdekjeprurëse dhe vërehen brenda 10-15 ditëve, ndërsa në të dytin bimët vazhdojnë të vegjetojnë (megjithëse me ritme shumë të ulëta) dhe gjithsesi mund të realizojnë  pjekjen e frutave.

Biologjia dhe epidemiologjia.

Sëmundja shfaqet më shpesh në domaten e kultivuar në serra modeste, me mundësi të kufizuara për të kontrolluar mjedisin. Pseudomonas corrugata është një patogjen që shfaqet sidomos kur kushtet e mjedisit dhe të kultivimit janë të papërshtatshme. Kështu psh, ndryshimet e mëdha të temperaturës midis ditës dhe natës, plehërimet e tepruara azotike dhe lagështia e lartë në tokë dhe ajër, favorizojnë shfaqjen e vatrave të para të infeksioneve.

Në serra bimët e sëmura përgjithësisht shfaqen në mënyrë rastësore, megjithatë numri më i madh i tyre në pjesët më pak të ajrosura të serrës.

P.corrugata është izoluar në ujërat sipërfaqësore, nga toka dhe nga farërat e marra nga bimë të infektuara. Në qoftë se fara është e pastër, burimi kryesor i infeksionit konsiderohen ujërat sipërfaqësore të përdorura për ujitje. Përhapja e patogjenit nga bimët e sëmura në ato të shëndosha ndodh gjatë shërbimeve agroteknike nëpërmjet plagëve që hapen nga njeriu gjatë shërbimeve.

Masat e luftimit.

Masat e luftimit që rekomandohen kundër kësaj bakterioze janë më tepër të karakterit parandalues. Kështu duhet patur parasysh përdorimi i farës së pastër dhe të mos teprohet me plehrimet azotike.

Ujitjet të bëhen në doza të vogla, të mos lejohet krijimi i pellgjeve me ujë në sipërfaqe të tokës dhe të mbahet nën kontroll lagështia relative e ajrit.

Kultivimi i domates nuk duhet të bëhet në toka ku një vit më parë janë vërejtur infeksione nga kjo bakteriozë dhe të bëhet menjëherë eliminimi i bimëve të infektuara duke i djegur.

Trajtimet kimike kanë më tepër karakter izolues për infeksionin, sidomos kur janë krijuar plagë nga faktorë ekologjikë; ato kryhen me preparate me bazë bakri, pasi ndihmojnë edhe në fuqizimin e vegjetacionit të bimëve.

Kalbëzimi i fidanëve të perimeve (Pithium spp.)

 

Shenjat e sëmundjes.

Midis organizmave kërpudhore përgjegjës për kalbëzimin e fidanave në shtretër, me rëndësi parësore konsiderohen ato të gjinisë Pithium, si P. debarianum dhe P. ultimum, prekjet e të cilëve shkaktojnë një “shtrëngim” dhe hollim të qafës së kërcellit si dhe kalbëzimin e rrënjëve të bimëve. Infeksione të tilla verifikohen si në shtretër dhe në farishtet e hapura, duke sjellë si pasojë vatra pak a shumë të gjera, të cilat detyrojnë përsëritjen e mbjelljeve.

Vater me bime te rralluara nga kalbezimi i fidaneve.

Pithiumet mund të prekin edhe bimët e rritura duke shkaktuar kalbëzime rrënjore të lokalizuara në majat e rrënjëve, por që fatmirësisht nuk dëmtojnë rëndë vitalitetin dhe prodhimtarinë e bimëve të prekura. Në kushte të veçanta pedo-klimatike speciet e Pithiumit, sidomos P.ultimum, shkaktojnë dëme edhe në frutat e pjekur të solanoreve dhe kungulloreve. Alterimet e provokuara nga këto kërpudha njihen lehtësisht nga prania në sipërfaqe të frutave të një miceli të bardhë, i cili përhapet shumë shpejt dhe brenda 2-3 ditëve pushton gjithë sipërfaqen e organit të prekur. Indet nën micel nxihen dhe me kohë i nënshtrohen kalbëzimit të plotë. Vendet nga ku fillojnë infeksionet janë pikat e lidhjes së bishtave me frutat dhe zonat e kontaktit të këtyre të fundit me tokën.

Fidane speci te prekur nga kalbezimi i fidaneve.

 

Biologjia dhe epidemiologjia.

 Midis specieve të ndryshme të Pithium-it,  shkaktarë të vrasjes dhe kalbëzimit të fidanave konsiderohen P.debaryanum dhe P.ultimum. Është fjala për fikomicete që karakterizohen nga një fazë e riprodhimit seksor me formim oospori nëpërmjet bashkimit të anteridit me oorgonin. Riprodhimi jo seksor i parazitit përfaqësohet nga trupa globoze, pra zoosporangjet me diametër nga 10 në 35 mikron, të vendosura në majën e hifeve të degëzuara. Shpesh nga miceli diferencohen edhe formacione të rrumbullakosura ose klamidospore, të cilat i shërbejnë patogjenit për dimërim.

Një tipar dallues i këtyre patogjeneve është formimi i një veshikule, brenda të cilës diferencohen dhe më pas çlirohen zoosporet (ose planokonide), të cilat lëvizin në prani të ujit deri sa të arrijnë indet e bimës strehuese. Pas këtij momenti ato humbasin ciljet për tu incistuar në formë sferike dhe formojnë tubin mbirës, i cili shënon edhe fillimin e infeksionit. Zhvillimi i micelit brenda bimës strehuese ndjek një kurs si ndër ashtu dhe brenda qelizor, në kurriz të epidermës dhe kambiumit. Jetojnë në tokë me anë të oosporeve dhe të klamidosporeve deri sa të gjejnë organe të reja të bimës strehuese dhe lagështi të lartë.

 

Masat e Kontrollit.

 Ndër masat kryesore ndaj shkaktarëve të kalbëzimit të fidanëve duhen përmendur në radhë të parë ato të karakterit agroteknik dhe higjino sanitar. Duhet të mos teprohet me ujitjet dhe të eliminohen ujërat e ndenjura, të ruhen temperaturat e përshtatshme në mjediset e prodhimit të fidanëve, të kryhet ajrosja dhe ndriçimi i bimëve në rritje.

Struktura e tokës ku ngrihen farishtet duhet të jetë e lehtë dhe e përshkueshme nga uji. Në terrene të infektuara është i domosdoshëm dezinfektimi i tokës me ndonjë nga preparatet fumigante ose me fungicide si propamokarb, etj. Në rastet e infeksioneve në fruta duhet bërë zhdukja e menjëhershme e tyre dhe evitimi i kontaktit me tokën.

Për të kufizuar dëmtimet nga pithium-et, me rëndësi të veçantë është edhe përdorimi i kontrolluar i plehrave azotike.

Kalbëzimi i rrënjëve (Thielaviopsis basicola).

 

Shenjat e sëmundjes.

Sëmundja prek aparatin rrënjor të shumë bimëve perimore; solanore,  kungullore, bishtajore, etj. Prekjet vërehen me frekuencë më të lartë në fidanët perimorë, në mjediset e prodhimit të tyre, por nuk përjashtohen nga dëmtimet edhe bimët e rritura në fushë. Simptomat tipike të kësaj fitopatie vërehen tek sistemi rrënjor në formë sektorësh të errët deri në nxirje, në korrespondencë të të cilëve rrënjët ngushtohen dhe kalben. Si pasojë organet nëntokësore të prekura shumë shpejt mbulohen nga një micel i bollshëm i parazitit, i cili diferencon konide të bollshme.

Kalbezimi i rrenjeve.

Në pjesën mbitokësore të bimëve të prekura nga ky patogjen, simptomat e sëmundjes konsistojnë në ngadalësimin ose reduktimin e rritjes deri në ndërprerjen e kësaj të fundit. Tipike për bimë të tilla është pamja tipike e rozetës. Më pas, bimët e prekura shkojnë zverdhen dhe vyshken.

 

Biologjia dhe epidemiologjia.

 Shkaktari i sëmundjes, Thielaviopsis basicola, është një kërpudhë deuteromicete që jeton në tokë në gjendje saprofitare, duke ruajtur vitalitetin për një kohë të gjatë, me anë të micelit të fjetur ose me anë të klamidosporeve. Kur bie në kontakt me bimën strehuese fillon veprimtarinë parazitare në kurriz të indeve rrënjore të bimës. Shkalla e virulencës së patogjenit varet ndjeshëm jo vetëm nga genotipi i kultivarit të bimës së prekur, por edhe nga mosha e stadi vegjetativ i bimës. Indet e reja dhe gjendja e përgjithshme e dobësuar bën që bimët të preken më lehtë e më shpejt. Kushtet optimale për veprimtari patogjenike të këtij paraziti realizohen kur temperaturat janë në nivelin rreth 18-20ºC dhe reaksioni i terrenit është neutral ose lehtësisht bazik. Përmbajtja e lartë dhe e zgjatur e lagështisë në tokë, është një tjetër rrethanë që favorizon zhvillimin e sëmundjes.

 

Masat e kontrollit.

 Në rast dyshimesh për infektime nga ky parazit, mjediset e prodhimit të fidanëve duhet të dezinfektohen me anë të trajtimeve termike, ose kimike me  fumigantë si dazomet, vapami, etj.

Para trapiantimit të fidanëve, në raste dyshimesh mund të aplikohet lagia me zhytje e sistemit rrënjor në ndonjë nga preparatet me bazë karbamati, benzimidazoli ose triazoli.

Në fushë të hapur ndërhyrjet janë indirekte të tipit profilaktik si kufizim ujitjesh, plehërime të balancuara dhe zhdukja e bimëve të infektuara. Metodë efikase për luftimin është gjithashtu përdorimi i kultivarëve të qëndrueshëm ndaj kësaj sëmundjeje.

Kanceri bakterial i domates ( Corynebacterium michiganense)

Shenjat e sëmundjes.

 

Shenjat e para të sëmundjes konsistojnë në përkuljen nga lart dhe më pas tharjen e gjetheve. Në gjethe vërehen rrypëzime gjatësore të çngjyrosura në korrespondencë të të cilave formohen plagë të thella, të ashtuquajturat kancere.

Gjethe e prekur nga kanceri bakterial.

Indet e përçimit nxihen dhe më pas shpërbëhen nga prania e patogjenit në brendësi të tyre, fakt i cili konfirmohet po të bëhet një prerje tërthore e gjethes në vendin e bashkimit me kërcellin ose një prerje tërthore e këtij të fundit.

Ndryshimi i ngjyres se gypave percues per shkak te prekjes nga kanceri bakterial.

Rrënjët e prekura nga ky bakter shfaqin një çngjyrosje të lehtë të palcës në afërsi me drurin. Frutat e prekur edhe pse mundet që të mos paraqesin ndryshime të jashtme, tulin zakonisht e kanë të shpërbërë dhe të zverdhur, dhe jo rrallë në qendër duken kavitete të vogla dhe të errëta.

Fruta te prekur nga kanceri bakterial.

Infeksionet jo vaskulare, pra ato të karakterit sekondar përfaqësojnë pustula të zbardhura mbi kërcell dhe bishta, ndërsa në fruta vërehen njollat karakteristike të “syrit të zogut” me ngjyrë arre dhe të rrethuara me një sektor me nuancë të zbardhur.

 

Biologjia dhe epidemiologjia.

Corynebacterium michiganense (sin: Clavibacter michiganensis subsp.michiganensis [(Smith) Davis et al.], pasi ka penetruar në bimë nëpërmjet plagëve, fillon të lëvizë brenda gypave të përçimit duke arritur edhe në farë, ku lokalizohet në pjesët e brendshme dhe infekton embrionin. Fara e cila mund të kontaminohet edhe nw sipërfaqe, përbën një mjet përhapje të shpejtë dhe në distanca të mëdha për këtë bakter. Kontaminimi bakterial i farës mund të identifikohet si në bimët e reja dhe në ato me zhvillim më të avancuar, me shfaqjen e vyshkjes në gjethe dhe plagët kanceroze në kërcell, prej të cilave bakteret dalin dhe përhapen, duke shkaktuar infeksione të reja.

Njollat mbi gjethe, kërcell dhe fruta janë rezultat i penetrimit të baktereve nëpërmjet mikroplagësh që vijnë si pasojë e erërave, shirave, prekjeve nga insektet, dëmtimeve nga breshëri si dhe atyre nga vetë njeriu që operon gjatë shërbimeve agroteknike. Të gjitha këto bëjnë të mundur hyrjen e bakterit brenda indeve bimore dhe përhapjen e menjëhershme, si serra dhe në bimët e mbjella nw fushw tw hapur.

Bakterioza favorizohet nga temperaturat 24-27ºC dhe lagështia e lartë atmosferike. Patogjeni mbijeton në mbeturinat bimore në tokë, në brendësi ose si kontaminant i farës. Po ashtu ai dimëron edhe në disa bimë spontane si Solanum mammosum, S.nigrum dhe Nicotioana glutinosa.

 

Kontrolli i sëmundjes.

Masat e luftimit kundër këtij paraziti janë kryesisht me karakter preventiv. Kryesore është përdorimi i farës së pastër që duhet të merret nga parcela të kontrolluara. Zbatimi i qarkullimeve të kulturave me afat mbi 3 vjeçar, eliminimi dhe djegia e bimëve të infektuara, por jo përmbysja e tyre siç vërehet në disa raste.

Trajtimet me preparatet e bakrit gjatë vegjetacionit kundër vrugut të domates kontribuojnë në bllokimin e plagëve nëpërmjet të cilëve patogjeni penetron në brendësi të bimëve.