Hiri prek të gjitha kungulloret, e midis tyre më tepër pjeprin, kungullin dhe kastravecin. Mund të prekë të gjitha pjesët e gjelbra të bimës; gjethet, kërcejtë, bishtat dhe veçanërisht frutat në disa kultivarë pjepri. Simptomat e para shfaqen mbi faqen e poshtme të gjethes në formë njollash të zbardhura, pluhurore . . . → Lexo me teper: → Hiri i kungulloreve (Erysiphe cichoracearum).]]> Shenjat e sëmundjes.

Hiri prek të gjitha kungulloret, e midis tyre më tepër pjeprin, kungullin dhe kastravecin. Mund të prekë të gjitha pjesët e gjelbra të bimës; gjethet, kërcejtë, bishtat dhe veçanërisht frutat në disa kultivarë pjepri. Simptomat e para shfaqen mbi faqen e poshtme të gjethes në formë njollash të zbardhura, pluhurore që më pas tentojnë të zgjerohen duke përfshirë pjesën më të madhe të sipërfaqes gjethore nga të dy anët. Konidet e parazitit diferencohen në trajtë zinxhiri dhe janë me formë cilindrike ovale deri elipsoidale. Në rast prekjesh të rënda gjethet  zverdhen dhe thahen.

Hiri i kungulloreve.

Biologjia dhe epidemiologjia.

Hiri i kungulloreve shkaktohet nga Erysiphe cichoracearum dhe nga Sphaerotheca fusca. Ruajtja e parazitit gjatë dimrit realizohet me anë të micelit mbi bimët spontane të specieve të tjera, ose me anë të kleistoteceve në mbeturinat bimore dhe në tokë. Përhapja gjatë vegjetacionit realizohet me anë të konideve.

Përhapja e hirit pengohet nga shirat, ndërkohë që gjen kushte optimale kur lagështia relative është rreth 70% dhe temperaturat rreth 26ºC. Në temperaturat nën 10 e mbi 35ºC infeksioni ndalon plotësisht. Në fushë prekjet e para të hirit vërehen në Qershor dhe arrijnë përhapje maksimale në Gusht-Shtator, ndërsa në serra infeksionet janë më të hershme.

Masat e luftimit.

Luftimi i hirit të kungulloreve bazohet në trajtimet me dinokap, bupirimate, fenarimol, triadimefon, propiconazoli, hekzakonazoli, penkonzoli, azoxistrobin, etj.

Trajtimet duhet të fillojnë me shfaqjet e para të simptomave dhe të përsëriten çdo 7-14 ditësh, në vartësi nga periudha e mbulimit të preparatit dhe kushtet favorizuese ose jo të atmosferës.

Rezultate interesante në kontrollin e hirit të kungulloreve janë parë nga përdorimi i plehrave minerale siç janë kripërat e potasit dhe të fosforit, të cilat duket se shtojnë qendrueshmërinë e bimës. Po ashtu, lëngu i nxjerrë nga farat e neemës (azadiraktina) ka treguar veprim të mirë antioidik me veçori sistemike kur është dhënë nga rrënjët.

Në kuadrin e luftës biologjike kundër hirit të kungullorëve mund të përdoret biopreparati me origjinë nga Ampelomices quisqualis në formën e granulave.

Shenjat tipike të sëmundjes që shkakton ky patogjen të kujtojnë faktikisht vyshkjet karakteristike të kërpudhave vaskulare. Fillimisht këto simptoma janë pasojë e invazioneve të indeve drunore dhe kalbëzimit të rrënjëve dhe qafës së kërcellit, duke sjellë për pasojë edhe thyerjen e bimëve  në bazën e tyre e duke krijuar përshtypjen e . . . → Lexo me teper: → Fusarioza e specit (Fusarium oxysporum f.sp.vasinfectum).]]> Shenjat e sëmundjes.

Shenjat tipike të sëmundjes që shkakton ky patogjen të kujtojnë faktikisht vyshkjet karakteristike të kërpudhave vaskulare. Fillimisht këto simptoma janë pasojë e invazioneve të indeve drunore dhe kalbëzimit të rrënjëve dhe qafës së kërcellit, duke sjellë për pasojë edhe thyerjen e bimëve  në bazën e tyre e duke krijuar përshtypjen e kancerit të bimëve. Më tej sëmundja ndjek linjën tipike të sëmundjes trakeomikotike.

Fusarioza e specit.

Biologjia dhe epidemiologjia.

Shkaktari  i sëmundjes në rastin e specit është një formë speciale e dallueshme nga ajo që prek domaten, Fusarium oxysporum, f.sp. vasinfectum, e cila ushtron veprimtarinë patogjenike në intervalet e temperaturës 20-28°C, duke bërë që infeksionet të shpeshtohen gjatë stinës së verës, sidomos në zonat e ulta e bregdetare.

Dimërimi i patogjenit kryhet në tokë me anë të klamidosporeve, për disa vjet radhazi, me anë të strukturave miceliale dhe të makrokonideve në mbeturinat bimore, ose edhe si kontaminues në frutat apo farat e specit, me anë të të cilave transmetohet në fidanët e rinj.

Masat e luftimit.

Luftimi i trakeofuzariozës bazohet kryesisht në metodën gjenetike e cila shfrytëzon gene përgjegjës për qëndrueshmërinë ndaj patogjenit.

Dezinfektimi i tokës me avull të nxehtë ose me fumigante si vapam ose dazomet (80-100 gr/m²) konsiderohen efektiv, por kufizohen në sipërfaqe të vogla pasi kanë kosto të lartë. Edhe dezinfektimi i farës me preparate të grupit të benzimidazoleve konsiderohet si masë e rëndësishme ndaj sëmundjes.

Qarkullimi i specit me bimë të tjera, të paktën për 4-5 vjet si dhe shkatërrimi i mbeturinave bimore të infektuara përbëjnë gjithashtu masa efektive ndaj kësaj sëmundjeje.

DEPARTAMENTI I MBROJTJES BIMËVE Laboratori i Mbrojtjes Bimëve-Durrës

Në këtë kulturë priten këto probleme:

a)Sëmundjet. Do të kemi zhvillim të epifitisë së ndryshkut dhe fuzariozës në kalli si rezultat i rreshjeve të rëna gjatë muajit Prill. Për këto bimë nuk mendohet të ndërhyhet . . . → Lexo me teper: → Prognoza e shfaqjes se semundjeve dhe demtuesve per muajin maj]]>

DEPARTAMENTI I MBROJTJES BIMËVE
Laboratori i Mbrojtjes Bimëve-Durrës

Në këtë kulturë priten këto probleme:

a)Sëmundjet. Do të kemi zhvillim të epifitisë së ndryshkut dhe fuzariozës në kalli si rezultat i rreshjeve të rëna gjatë muajit Prill. Për këto bimë nuk mendohet të ndërhyhet pasi trajtimi ndaj sëmundjeve është i paleverdishëm ekonomikisht.

b)Dëmtuesit gjatë dhjetë-ditorit të parë, kemi përfundimin e zhvillimit larvar të lemës dhe zhvillimin e kolonive të afideve në kalli. Edhe për këto insekte nuk justifikohet ekonomikisht trajtimi, pasi dendësia e lemës nuk pritet t’i kalojë kufijtë kritik dhe afidet shoqërohen me predatime nga Coccinella sp.

Kulturat e perimeve në serra.

Nisur nga ecuria klimatike e muajit Prill, rezerva e patogjenëve dhe insekteve parazitë pritet një situate e tillë:

a)Sëmundjet: Problemi kryesor do të jetë vrugu i domates i cili mund të arrijë të parazitojë edhe frutat e saj. Njollosja kafe e domates e cila dëmton shumë rëndë masën vegjetative të bimëve; Alternaria, Botritisi, Vyshkja bakteriale do të jenë probleme prezente. Në trangull, bostan, kungull, pas 10 ditorit të parë priten epifiti nga vrugu si dhe prekje nga Botritisi. Në spec priten infeksione nga vrugu i kërcellit Phitophtora capsici si dhe botritisi.

b)Dëmtuesit : Krahebardha, Afidet, Liriomiza , merimanga, tripsi në trangull priten të jenë organizmat e dëmshme shoqëruesë të perimeve në serra.. Në serrat me rezervë të lartë të nematodash  pritet dhënia e tipareve të dëmit nga ky parazit.

Perimet e fushës

Në patllixhan priten dëmtime nga pleshti i duhanit, breznia e parë e të cilit del nga 18-25 Maj, gjithashtu priten dëmtime nga buburreci i patates si dhe fillimi i infeksioneve të morrit të pjeshkës në dhjetëditorin e tretë i muajit. Një tjetër parazit i mundëshëm në këto momente do të jetë edhe merimanga e zakonshme.

Shënim: Të kihet kujdes në përdorimin e Piretroideve dhe Carbamateve, pasi janë faktort e shtimit masiv të tyre.

Në domate, patate, speca priten infeksione nga vrugjet si dhe dëmtime nga buburreci, afidet, merimanga dhe krimbat.

Në qepë do të vazhdojë rritja e infeksioneve të vrugut (P.shleideni).

Pemët frutore-farore.

Në mollë, dardhë, ftua dhe arrë, priten në dhjetëditorin e dytë infeksionet nga krimbat specie të gjinisë Cydia . Në mollë, dardhë, do të kemi infeksione nga kroma dhe kalbëzimet.

Molla do të jetë në lulëzim edhe gjatë 10 ditorin të parë të muajit maj. Kjo vonesë e lulëzimit kërkon që të vazhdojnë trajtimet kimike kundër lulëngrënësit dhe hundëgjatit të cilët kanë një përhapje të gjërë. Po ashtu trajtimet duhet të kryhen dhe kundër kromës së mollës dhe hirit, të cilat janë shfaqur dhe që favorizohen nga kushtet me lagështi të motit.

Pemët frutore bërthamore.

Në pjeshkë do të kemi prekje të majave të lastarëve dhe frutave nga tenja e lindjes G. molesta, si dhe nga A. lineatella, po ashtu afidet do të vazhdojnë të jenë të pranishme me disa specie si: M. persicae dhe morri i trungut. Në kumbull e kajsi, priten dëmtime nga breznia e parë e cidiave si dhe vazhdimësi e infeksioneve nga afidet.

Kultura e hardhisë

Në fund të dhjetëditorit të parë pritet gjenerata e parë e vrugut të hardhisë, njollat e vajit u shfaqen me datën 25 prill, dalja e larvave të tenjës, vazhdimi i parazitimit nga këpushat eriofide. Në vazhdim të muajit do të kemi infeksione nga hiri në varësi të ecurisë së motit. Për këto duhet të kryhen trajtime me intervale 10-14 ditore me preparate sistemike të alternuara me ato të kontaktit për sëmundjet dhe me preparatet sa më pak të dëmshëm për entomofaunën e dobishme për të mos agravuar më tej problemin e këpushave eriofide.

Kultura e jonxhës.

Nëpër jonxhishte do të jenë të pranishëm  hundëgjatët si dhe çimka e jonxhës.

Ulliri

Në dhjetëditorin e tretë priten dëme nga tenja si dhe prekje nga pambukorja e ullirit, po ashtu dhe vazhdimi i infeksioneve të gjetheve të reja nga syri i palloit.

Agrumet

Në agrume priten parazitime nga afidet, krahëbardha, si dhe fillimet e breznisë së parë të tenjës gjarpëruese të gjetheve të agrumëve.

Kultura e duhanit.

Në dhjetëditorin e dytë fillon dalja ë individeve të breznisë së parë të pleshtit. Prandaj nevojitet të nderhyhet kur dendësia e tyre e kalon kufirin kritik mbi 3 individë për bimë. Njëkohësisht në keto momente do të fillojnë të shtohen edhe popullatat e morrave, të cilët duhet të mbahen nën kontroll dhe të ndërhyhet kur ato e kalojnë kufirin ekonomik të dëmit.

Kultura e misrit

Në dhjetëditorin e fundit të muajit pritet çelja e larvave të krimbave. Në misrin që është në mbirje e sipër, problem do të jenë dëmtuesit e tokës. Në fund të muajit prill është konstatuar përhapja e krimbit të murrmë në disa parcela. Të mbahet nën kontroll ky dëmtues dhe kur arrin të dëmtoj  5 % të bimëve të kryhen trajtimet kimike.

Shalqin  me tunel

Të rritet kujdesi për luftimin e kalbëzimit të rrënjëve, duke përdorur trajtime me komponime kimike gjatë vaditjes.

Panxhar

Dëmtuesi kryesor dhe më i rrezikshëm për fazën e mbirjes të kësaj bime është pleshti i panxharit. Trajtimi kimik i të cilit nuk duhet të nënvlerësohet. Vrojtimet të kryhen edhe për hundëgjatin i cili në parcela të veçanta mund të jetë me infeksione të rënda.

Per Laboratorin e Mbrojtjes Bimeve

Prof. Dr. Shpend SHAHINI

Shenjat e sëmundjes.

 Simptomat e sëmundjes vërehen në gjethe, ku shfaqen zona të tejdukshme vajore me gjerësi deri në 2 cm dhe me . . . → Lexo me teper: → Vrugu i kungulloreve (Pseudoperonospora cubensis).]]> Vrugu përfaqëson sëmundjen më të rrezikshme për familjen e kungulloreve. Speciet që preken më tepër janë kastraveci dhe pjepri, sidomos në mjedise të mbrojtura, kurse shalqini dhe kungulli preken më pak.

Shenjat e sëmundjes.

 Simptomat e sëmundjes vërehen në gjethe, ku shfaqen zona të tejdukshme vajore me gjerësi deri në 2 cm dhe me kufij këndorë. Brenda pak ditësh pjesa e prekur zverdhet e më pas thahet. Në anën e poshtme të gjetheve, në qoftë se atmosfera është e lagësht, mund të vrojtohet zhvillimi i një frutifikimi karakteristik gri-vjollcë, që përfaqëson organet e riprodhimit aseksor të kërpudhës, konidembajtësit me konide. Prekja e vrugut mund të çojë edhe në bllokimin e lulëzimit dhe ndalimin e rritjes vegjetative, ndërkohë që frutat pësojnë dëme të mëdha edhe indirekte si pasojë e tharjes së gjetheve.

Vrugu i kungulloreve.

Biologjia dhe epidemiologjia.

 Kjo sëmundje shfaqet zakonisht gjatë muajve të verës, në periudha shumë të lagëta dhe temperatura që përfshihen në intervalin 10-30ºC. Vlerat optimale të temperaturave për zhvillimin e sëmundjes janë16-22ºC. Në këto kushte sporangjet e transportuara me anë të shiut dhe erës prodhojnë zoospore, të cilët në prani të një membrane uji lëvizin dhe mbijnë duke penetruar menjëherë në brendësi të gjetheve nëpërmjet gojëzave. Në fund të periudhës së inkubacionit, që normalisht zgjat 3-5 ditë, nga pjesa e poshtme e gjetheve dalin sporangombajtësit me sporangje të cilat i japin fillesë infeksioneve të reja.

Shpejtësia me të cilën zhvillohet cikli biologjik i parazitit shpjegon se si sëmundja nga pak vatra fillestare infeksioni, brenda harkut 2-3 javor, pushton të gjithë sipërfaqen e mbjellë. Gjatë dimrit, ruajtja e patogjenit sigurohet me anë të oosporeve që diferencohen në mbeturinat bimore të prekura.

Kontrolli i sëmundjes.

Për të parandaluar infeksionet e vrugut të kungulloreve është e domosdoshme të mblidhen e të shkatërrohen mbeturinat e bimëve të prekura më parë, të favorizohet ajrosja e bimëve në mjediset e mbrojtura dhe të kufizohen ujitjet, sidomos ato në pjesën ajrore të bimëve.

Luftimi kimik ofron rezultate të pamjaftueshme, në qoftë se fillohet kur sëmundja është përhapur në fushë. Trajtimet duhet të fillojnë me konstatimin e njollave të para dhe duhet të përsëriten për sa kohë kushtet klimaterike rezultojnë të favorshme për përhapjen e parazitit. Ndër preparatet që rekomandohen për luftimin e vrugut mund të përmenden ata ftalimidik (Folpet), mancozebi, clorothalonili, metallaksili, fosetili i aluminit, cimoxanili,etj.

Simptomatologjia.

Kalbëzimi gri prek të gjitha organet ajrore të bimës si kërcellin, gjethet, lulet e frutat dhe në çfarëdo stadi zhvillimi të tyre. Në bimët e . . . → Lexo me teper: → Kalbëzimi gri i domates (Botritis cinerea Pers.)]]> Kjo është një sëmundje që mund të shkaktojë dëme serioze në domaten e kultivuar në serra ose tunele, ndërsa në ato të fushës është më pak e përhapur.

Simptomatologjia.

Kalbëzimi gri prek të gjitha organet ajrore të bimës si kërcellin, gjethet, lulet e frutat dhe në çfarëdo stadi zhvillimi të tyre. Në bimët e reja në shtretër sëmundja mund të shkaktojë tharjen e fidanëve, pasi goditen indet e qafës dhe gjethet embrionale duke marrë një ngjyrë të errët në të zezë. Në bimët e rritura, kërcejtë dhe gjethet e prekura nga sëmundja në fjalë duken me ngjyrë të errët dhe mbulohen me mykun karakteristik gri.

Bime domateje e prekur nga botritisi.

Frutat nga ana tjetër bëhen objekt të një kalbëzimi të qullët, duke i dhënë zonës së prekur një nuancë gri. Mbi frutat e gjelbër, botritisi mund të shkaktojë edhe zona unazore të çngjyrosura, të njohura si njollat fantazmë, që zgjatin deri në vjeljen e domates.

Frut i prekur nga botritisi.

Biologjia dhe epidemiologjia.

Shkaktari i kësaj sëmundjeje është Botritis cinerea, një deuteromicet i aftë për të jetuar edhe për një kohë të gjatë në gjëndje saprofitike, dhe që në kushte mjedisi të favorshme mund të shfaqi një agresivitet të veçantë ndaj shumë bimëve perimore dhe frutore. Kushtet klimaterike optimale për zhvillimin e tij përfaqësohen nga temperaturat 20-25ºC, lagështia e lartë ajrore (mbi 90%) dhe nga ekzistenca për disa orë e një shtrese uji mbi organet e bimës së prekur.

Penetrimi dhe vendosja e kërpudhës mbi indet bimore realizohet krejtësisht  nëpërmjet plagëve me origjinë të ndryshme. Dimërimi i parazitit mund të kryhet qoftë në formë miceli në mbeturinat bimore, qoftë në formë sklerotesh në tokë, ndërsa përhapja e këtij paraziti nga një organ apo bimë në tjetrën realizohet me anë të konideve ovoidalë të tejdukshëm me përmasa 8×12 mikron, që prodhohen në sasi të bollshme.

Kontrolli i sëmundjes.

Kundër kësaj sëmundje janë të nevojshme masa indirekte agroteknike me karakter parandalues, dhe ato kimike me anë trajtimesh specifike. Midis masave agroteknike më efikase rezultojnë: ajrosja e serës, vendosja e distancave të përshtatshme midis bimëve, përdorimi i kujdesshëm i ujitjeve, eliminimi i menjëhershëm i frutave të prekur, kujdesi gjatë shërbimeve agroteknike që të mos shkaktohen dëmtime dhe plagë mbi organet e ndryshme të bimëve, etj.

Në kulturat intensive lufta kimike fillohet menjëherë pas trapiantimit të fidanëve, duke patur parasysh që të laget mirë baza e kërcellit. Më tej vazhdohet me trajtime mbi masën vegjetative të bimëve me fungicide  të grupit fenilamid (vinklozolina, ipridione, procimidone), por duke mbajtur parasysh që përdorimi i tyre i shpeshtë mund të çojë në seleksionimin e shtameve patogjenike të qëndrueshëm. Për këtë qëllim preparatet e lartpërmendura duhet të alternohen me preparate ftalimidik dhe me ato   me bazë bakri kundër vrugut, që ndikojnë edhe në kufizimin e kalbëzimit gri.

Kundër kalbëzimit gri mund të përdoret gjithashtu bio preparati “tricodeks”, i cili prodhohet nga kërpudha Tricoderma harzianum me një përqendrim prej 1 miliard njësi infektuese për gram peshë, duke e përdorur në dozën 200-400 gr për 100 litra ujë gjatë periudhës me rrezikshmëri më të lartë për infeksione nga ky parazit.